BOLCZÓW
GMINA JANOWICE WIELKIE
ZAMEK

Około 15 km od Jeleniej Góry , w północnej części Rudaw Janowickich, na skalistym, granitowym występie, ok. 561 m n.p.m. znajdują się ruiny samotnego, wyżynnego zamku zwanego od średniowiecza imieniem Bolka (1375 das Bolzenschloβ później Bolkoschloβ, Bolzenstein).
Warownia należy do najoryginalniejszych, stanowi bowiem przykład maksymalnego wykorzystania ukształtowania i walorów obronnych terenu. Według bardzo skromnie zachowanych informacji zamek zbudował w drugiej połowie XIV wieku rycerz Bolitz dworzanin książąt świdnicko-jaworskich, być może dla ochrony kopalni ołowiu i miedzi w Janowicach Wielkich i Miedziance. W czasie wojen husyckich zwolennicy Jana Husa mieli tu swoją siedzibę. W czasie walki z nim w 1433 roku mieszczanie ze Świdnicy zdobyli i zniszczyli zamek.
Po zniszczeniach wojennych zamek został odbudowany dopiero w latach 1517-1518 prawdopodobnie przez Hansa Dippolda von Burghaus. Powstał wtedy dziedziniec, a w południowym narożniku wzniesiono wieżę obronną, zaś w murach umieszczono szereg strzelnic. Do odbudowy wykorzystano naturalne skały, tworząc monolityczną budowlę, jeden z najsilniejszych punktów strategicznych – szczególnie ważny dla Śląska z uwagi na burzliwe wtedy czasy, związane z częstymi walkami o utrzymanie tego regionu przy koronie czeskiej.
Zamek kolejno zmieniał właścicieli – w latach 1537-1545 należał do Justusa Decjusza z Krakowa, dworzanina króla polskiego Zygmunta Starego. W latach 1520-1550 ponownie rozbudowano zamek, między innymi wzniesiono, wysunięty przed wieżę bramną, kamienny mur oraz zbudowano basteję, suchą fosę, przystosowano także mury do broni artyleryjskiej poprzez wykonanie strzelnicy kluczowych. Prace kontynuowano do 1550 roku. Prawdopodobnie również wtedy wykuto od strony barbakanu fosę, przez którą przerzucono most zwodzony. W 1562 roku wraz z Janowicami i Miedzianką przechodzi na własność braci Hansa i Franza Heilmannów. Prawdopodobnie na początku XVII w. Daniel Schaffgotsch, ówczesny właściciel Janowic zlecił dalsze prace na zamku. Kolejne przekształcania zamku nastąpiły w skutek działań wojny trzydziestoletniej. W 1645 roku został zajęty przez Szwedów, którzy opuszczając zamek tego roku podpalili zabudowania mieszkalne. Od tego czasu Bolczów pozostaje w ruinie. Zainteresowanie turystyką w połowie XIX wieku spowodowało, że romantyczne ruiny poddane zostały w 1848 roku przez hrabiego Stolberg-Wernigerode pracom porządkowym i zabezpieczającym. Odgruzowano teren, naprawiono częściowo mury. W celu poprawienia warunków bezpieczeństwa odwiedzających wybudowano drewniane schody i poręcze, aby można było korzystać z punktów widokowych na panoramę Karkonoszy. Wówczas w XIX wieku zbudowano małe schronisko i gospodę zniszczoną po ostatniej wojnie.
Zachowane do dziś ruiny pozwalają odtworzyć trzy główne fazy budowlane, na które składają się: zamek średniowieczny z drugiej połowy XIV wieku złożony z murów obwodowych, budynku mieszkalnego i czworobocznej wieży; z części XV-wiecznej, składającej się z dwóch dziedzińców, muru południowego, w którym znajdują się otwory strzelnicze oraz z części XVI-wiecznej, z której zachowały się mury z barbakanu, basteje oraz brama wjazdowa.

JANOWICE WIELKIE
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM CHRYSTUSA KRÓLA

Budowla usytuowana na płn.-wsch. krańcu wsi, po północnej stronie głównej szosy, w pobliżu skrzyżowania z drogą do Radomierza.
Po wprowadzeniu reformacji na potrzeby nowej religii został przejęty kościół katolicki pw. Wniebowzięcia NMP. Kiedy w 1654 roku przywrócono go katolikom, gmina protestancka podjęła starania o pozwolenie na wzniesienie swojej świątyni. Początkowo spotkania religijne odbywały się w pomieszczeniu pałacu w Janowicach. W 1744 roku uzyskano pozwolenie na wybudowanie nowego domu modlitwy.
Pierwszym kaznodzieją ewangelickim został Christian Leuchthänger. Budowla została wzniesiona z drewnianej konstrukcji szkieletowej i wkrótce z uwagi na zużycie materiałów w 1862 roku kościół rozebrano, a w jego miejscu wzniesiono dzisiejszą budowlę.
Jest to eklektyczna budowla salowa, założona na rzucie prostokąta, z kwadratową wieżą na osi, zwieńczoną wysmukłym hełmem. Wnętrze nakryte płaskim stropem, pozbawione jakichkolwiek elementów artykulacji.
Wyposażenie do niedawna bardzo skromne, z klasyczną amboną i chrzcielnicą, zostało niedawno uzupełnione przeniesionymi z kościoła pomocniczego cennymi zabytkami w postaci środkowej kwatery gotyckiego ołtarza przedstawiającego Wniebowstąpienie NMP (pocz. XVI wieku) i Pokłon Trzech Mędrców, gotyckich rzeźb Barbary i Katarzyny (z pocz. XVI wieku). Barokowe rzeźby, w tym Pieta, Trójca Święta i 8 rzeźb, w tym św. Piotr, Paweł, Joachim i Anna pochodzą z kościoła filialnego w Miedziance.
Obok kościoła stoi plebania z drugiej połowy XVIII wieku, nakryta czterospadowym łamanym dachem. W przyziemiu zachowane sklepienie i stropy fasetowe.

KOŚCIÓŁ POMOCNICZY POD WEZWANIEM NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY

Kościół pomocniczy znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego kościoła protestanckiego, obecnie katolickiego, protestanckiego. Obie świątynie zlokalizowano na płn.-wsch. krańcu wsi, po północnej stronie głównej szosy, w pobliżu skrzyżowania z drogą do Radomierza.
Do XVIII wieku jedyną świątynią we wsi był gotycki kościół. O początkach kościoła nic nie wiemy. Analizując układ przestrzenny i zachowany detal architektoniczny możemy przypuszczać, że świątynia zbudowana została na przełomie XIV i XV wieku. Pierwotne kwadratowe prezbiterium musiało posiadać sklepienie krzyżowo-żebrowe, na co wskazują narożnikowe przypory. Nawa z XVI wieku została znacznie poszerzona w kierunku południowym i przykryta stropem. Kolejna przebudowa miała miejsce w XVII wieku, kiedy wieża otrzymała barokowy hełm z latarnią.
Obecnie jest to budowla orientowana, jednonawowa, z wydzielonym, prostokątnym prezbiterium, przykrytym kolebką. Na osi stoi kwadratowa, oskarpowana wieża. Wewnątrz zachował się gotycki portal w prezbiterium, późnogotycki maswerk okienny w ścianie prezbiterium, późnogotyckie sanktuarium oraz polichromowany strop z 1930 roku. Szczyty nawy wieńczy kamienny krzyż. Część gotyckiego wystroju w ostatnich latach została przeniesiona do sąsiedniej świątyni, pełniącej obecnie funkcję kościoła parafialnego. Na wieży wisi gotycki dzwon z 1492 roku, a na murze zewnętrznym jest zespół 7 kamiennych nagrobków z epitafiów od XVI do XVIII wieku, w tym Hedwig von Schaffgotsch z 1668 roku. Kościół otacza kamienny mur cmentarny z bramką.

ZESPÓŁ PODDWORSKI

Zespół dworski usytuowany jest w północnej części wioski, na płn. brzegu niedaleko płynącego Bobru. Zabudowania skupione zostały wokół majdanu. Historia dworu w Janowicach ma ścisły związek z losami sąsiedniej wsi Miedzianka. Tworzyły one w średniowieczu majątek ziemski z siedzibą początkowo w Miedziance. Pierwsze wzmianki o samych Janowicach pochodzą z 1361 roku. Na krótko przed rokiem 1374 majątek przechodzi w posiadanie rodu von Pölz. Dokument z roku 1418 wymienia w Janowicach folwark. Około połowy XVI w. Janowice były już wsią nie związaną z Miedzianką, która otrzymała rangę wolnego górniczego miasta. Wtedy Janowice przypadły Sigismundowi von Gersdorf, a następnie przejął je Wolf von Schaffgotsch. W 1668 roku majątek Janowic dziedziczy Regina von Manschwitz z domu Schaffgotsch. Po jej śmierci w roku 1669 przejął go hrabia Erdmann von Promnitz. W roku 1765 Jahannes Erdmann von Promnitz przekazał majątek Christianowi Fridrichowi zu Stolberg – Wernigerode i w posiadaniu jego rodziny pozostał aż do końca II wojny światowej. W czasie wojny trzydziestoletniej wioska była kilkakrotnie spalona. W skutek wojny siedmioletniej górnictwo w Górach Ołowianych ustało. W 1854 r. hrabia Wilhelm Stolberg zakłada w Janowicach przytułek dla niezdolnych do pracy tkaczy, czyli dom starców. Dwór w Janowicach powstał w drugiej połowie XVI w. początkowo jako zamek myśliwski. Rozbudowa nastąpiła w latach 1608 – 1609 na zlecenie właściciela Bolczowa – Daniela von Schaffgotsch, lecz wkrótce podczas wojny trzydziestoletniej zostaje zniszczony i odbudowany w 1648 r. W drugiej połowie XVIII w. powstaje czytelna do dzisiaj przebudowa barokowa. W roku 1830 nastąpiła dalsza przebudowa. W roku 1917 spaliły się budynki gospodarcze, ale wkrótce znów zostały odbudowane. Najstarszym elementem dworu jest narożna baszta powstała przed budową budynku zarządcy. Folwark miał, więc charakter obronny. Fragmenty muru ogradzającego dwór od strony zachodniej stanowią obecnie część budynku, który został dostawiony. Budynek zarządcy zachował stosunkowo dobrze formy swej architektury, co dotyczy szczególnie sklepionych wnętrz parteru. Folwark od strony dziedzińca zachował malowniczy drewniany ganek zadaszony okapem wspartym na słupach. Plan założenia składa się z wydłużonego prostokątnego korpusu oficyny oraz przyległego od zachodu kwadratowego założenia głównego z osiowo usytuowaną sienią. Na zachód od niej występuje układ dwutraktowy, na wsch. trzytraktowy, z korytarzowym traktem środkowym, z którego prowadzi przejście do oficyny. Budynek główny o bryle zwartej przykryty dachem czterospadowym. Oficyna posiada dachy kalenicowe z licznymi facjatami. Elewacja korpusu głównego zbliżone w formie, zwieńczone profilowanym gzymsem, wszystkie pięcioosiowe. Okna prostokątne w gładkich, wklęsłych opaskach. W elewacji frontowej na osi występuje portal, zamknięty łukiem koszowym z kluczem kostkowym z datą 1765. Po bokach gładkie pilastry na cokołach o zredukowanej strefie głowic, podtrzymujące gierowany gzyms. Wnętrza korpusu głównego zachowały jedynie sklepione pomieszczenia piwnic i parteru (początek XVII i XVIII w.). W oficynie większość pomieszczeń zachowała historyczny charakter. Znaczną część zajmuje wielka sala balowa, obejmująca wysokość dwóch kondygnacji, po wschodniej stronie występuje empora wsparta na toskańskich kolumnach. Sufit posiada obramowania nieistniejącego obecnie plafonu. Obok sali balowej zachowało się pomieszczenie z kominkiem, na którym umieszczono żeliwną tarczę herbową Stolbergów z wyżej umieszczoną książęcą koroną. Wnętrze kominka wypełniają renesansowe żeliwne, płaskorzeźbione płyty pochodzące najprawdopodobniej z Dolnej Saksonii, być może z siedziby rodowej Wernigerode. Podobne pochodzenie może mieć płaskorzeźbiona belka stanowiąca brzeg okapu kominkowego. Na wzniesieniu na zachód od folwarku, został założony w 1830 roku rozległy malowniczy park krajobrazowy. Założyciel parku doskonale wykorzystał naturalne walory rozległego terenu.

KOMARNO
KOŚCIOŁY FILIALNE

Komarno jest niewielką miejscowością w pobliżu Jeleniej Góry, z którą posiada dogodne połączenie środkami komunikacji miejskiej. Na terenie wsi zachowały się położone obok siebie dwa interesujące kościoły, starszy katolicki i późniejszy ewangelicki, oba użytkowane przez parafię rzymsko – katolicką pw. św. Jacka w Jeleniej Górze – Maciejowej. Przekazy źródłowe odnoszące się do miejscowości i kościoła są bardzo skąpe. Sama wieś pod nazwą Kamerswald wymieniona została po raz pierwszy około 1305 roku w Liber fundations jako jedna ze wsi czynszowych biskupich. Z okresu późnego średniowiecza i początków czasów nowożytnych brak wzmianek kronikarskich. Kronikarskich roku 1854 pochodzi informacja o ponownym przejęciu kościoła przez katolików. Dopiero sprawozdania z wizytacji kościołów diecezji wrocławskiej, archidiakonatu legnickiego w XVII wieku pozwalają zorientować się w losach gminy stanu kościoła katolickiego w Komarnie. Sprawozdania te informują dość dokładnie o złym stanie budynku na skutek całkowitego zobojętnienia gminy na sprawy wiary. Ówczesny właściciel dóbr Friedrich Zedlitz, luteranin, nie był zainteresowany poprawą sytuacji. W następnym stuleciu wieś zbudowała zbór protestancki, którego potrzebę uzasadniały niewątpliwie stosunki religijne osady. Według spisu mieszkańców z 1875 roku na łączną liczbę 1092 aż 1084 było wyznania ewangelickiego. Nic, więc dziwnego, że w opublikowanym w tym samym roku przez E. Wernickégo opisie, konstatuje się dalszy proces zniszczenia gotyckiego ołtarza szafiastego, datowanego na około 1500 rok. Kościół katolicki pw. św. Jana Chrzciciela jest typową budowlą gotycką z początków XVI wieku. Orientowany, jednonawowy z węższym kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym i później dostawioną wieżą od zachodu oraz przylegające do płn. ściany prezbiterium zakrystią. Od południa przylega do wieży barokowa kaplica grobowa z płaskorzeźbionym kartuszem herbowym. Poza nawą przykrytą drewnianym otynkowanym stropem, wszystkie inne pomieszczenia są zamknięte sklepieniami krzyżowymi – bez żeber lub okrągłokolebkowymi z lunetami. Wewnątrz zachował się późnogotycki ostrołuczny kamienny portal z zakrystii do prezbiterium. Okna prezbiterium i nawy posiadają szerokie podwójne rozglifienie i pierwotnie posiadały ostrołuczne zamknięcia, ale przemurowno je na okrągło. Na wewnętrznej ścianie prezbiterium zachowały się kamienne skute węgary sakramentarium. Prezbiterium od nawy oddziela okrągłuczny wykrój tęczy. Z wyposażenia kościoła zachowała się jedynie późnogotycka mensa ołtarzowa a w nawie drewniana empora organowa, za pewno z okresu restauracji kościoła w 1899 roku. Od zakończenia wojny aż do lat osiemdziesiątych pozostawał nie użytkowany i dewastowany. Po wykonaniu prac zabezpieczających użytkowany jest jako kościół pomocniczy. Bardzo interesującym obiektem jawi się dawny zbór ewangelicki, który jest przykładem założenia centralnego, rzadko występującego w śląskiej barokowej architekturze sakralnej. Kościół powstał w latach 1769 – 1772, jako budowla barokowa, na rzucie regularnego ośmiokąta. Organy ufundowano z okazji jubileuszu 50 – lecia budowy kościoła. Wykonawcą był znany organmistrz z Jeleniej Góry Johann Meinert. Kościół jest nakryty łamanym dachem namiotowym, zwieńczony smukłą latarnią. We wnętrzu w sposób charakterystyczny dla świątyń protestanckich, znajdują się dwie kondygnacje empor. Zachował się również późnobarokowy wystrój liturgiczny. Kościół jest od dłuższego czasu nieużytkowany, narażony na powtarzające się akty wandalizmu, coraz bardziej popada w zły stan techniczny.

PAŁAC

Według najwcześniejszych źródeł rezydencja znajdowała się we władaniu rodu von Zedlitz. Po nim, w roku 1770, Komarno przejął Johann August von Bothmar, a po jego śmierci w roku 1804 właścicielem został generał Lindner. Około roku 1830 Komarno posiadała hrabina von Stosach z domu Mostowska. W 1837 roku pałac przeszedł w posiadanie Friedricha von Lösch i jego żony Luise. W rękach jego potomków dobra pozostawały do 1945 roku. Zaniedbany, opuszczony pałac został zakupiony przez rodzinę Kubarskich w roku 1993 i od tego czasu są prowadzone prace remontowe. Pierwotną budowlę stanowił obronny dwór rycerski otoczony fosą wypełnioną wodą. W rzucie obiektu jeszcze do dzisiaj pomimo przebudowań jest czytelne pierwotne założenie, pochodzące z drugiej połowy XVI wieku. Niewielki dziedziniec otaczały piętrowe skrzydła, co wskazuje na duże podobieństwo do dworu Czarne pod Jelenią Górą. Średniowieczna budowla posiadała po stronie południowej jedną do dziś nie zachowana wieżę, a po stronie zachodniej zwodzony most, zastąpiony w XVIII wieku mostem kamiennym. Z najstarszego okresu oprócz opisanego układu przestrzennego, zachowały się sklepienia najniższej kondygnacji, pozostałością fosy oraz fragmenty niedawno odkrytej figuralnej polichromii ściennej na pierwszym piętrze oraz polichromowany strop w jednej sali na pierwszym piętrze. W drugiej połowie XVIII wieku przed zachodnią fasadą urządzono ozdobny ogród. Za rządów von Löschów w 1842 roku dokonano gruntownej przebudowy pałacu, m.in. zasypano fosę, a dziedziniec wewnętrzny został przykryty dachem, pośrodku którego tkwił szlachetny lufcik. W 1870 roku dziedziniec przykryto świetlikiem, nadając mu charakter wnętrza i wbudowując klatkę schodową w formie galerii, które zastąpiły stary układ komunikacyjny – zapewne jak w Czarnym w postaci drewnianych ganków, podwieszonych na kroksztynach i łączących je schodów. Od południa dostawiono neoklasyczny ryzalit. Reprezentacyjnym wnętrzom na pierwszym piętrze skrzydła południowego nadano współczesny dla epoki wystrój w postaci smukłych kolumn galerii rzeźbionymi głowicami, stropy dekorowane profilowanymi listwami imitującymi kasetony. W roku 1893 rozebrano resztki wspomnianej wieży, a na jej miejscu powstała historyzująca przybudówka. Z zachowanego wystroju najciekawsza w chwili obecnej jest reprezentacyjna sala na pierwszym piętrze, przykryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, dekorowana sztukaterią imitującą żebra. W partii zworników występują gipsowe rozety. Ściany są wyłożone boazeria ramowo – płycinową. Na podłodze ozdobna posadzka ze śląskiej terakoty. Całość wystroju pochodzi z czwartej ćwierci XIX wieku. Z tego samego okresu dekoracja sztukatorska stropu w sali sąsiedniej. W innym wnętrzu tego samego poziomu sufit na fasecie oraz marmurowy kominek o cechach późnobarokowych (być może neorokoko). Wokół pałacu w drugiej połowie XIX wieku założono park krajobrazowy z mieszanym drzewostanem i rozległą polana na osi założenia.

MIEDZIANKA
KOŚCIÓŁ POD WEZWANIEM ŚW. JANA CHRZCICIELA, DAWNIEJ - ŚW. KRZYŻA, FILIA KOŚCIOŁA W JANOWICACH WIELKICH

W 1370 roku Heinrich Beyer sprzedaje Clerykusowi Bolcze m.in. trzecią część lenna kościelnego „na Miedzianej Górze”. Z 1375 roku pochodzi informacja, że rycerz Bolic – „Clerikus Bolcze miles” – wypłaca klerykowi Nikolaus Rchenberg 10 marek na wybudowanie ołtarza Matki Boskiej w kościele Św. Krzyża w Miedziance („in Kupfirberg”). W czerwcu 1637 roku wybuchł pożar kościoła, który zniszczył wyposażenie. Według Nasona (1667) kościół posiadał sklepione prezbiterium i czworokątną wieżę z dzwonami. 12 grudnia 1824 roku – kolejny pożar kościoła. W latach 1824-1841 trwała budowa obecnego klasycystycznego kościoła przy częściowym wykorzystaniu starych murów. Kościół orientowany, murowany, otynkowany. Obecna budowla utrzymana jest w stylu klasycystycznym. Dzisiaj składa się z nawy, wieży, zakrystii i baptysterium. Nawa salowa, założona na rzucie prostokąta z przylegającą od wschodu małą półkolistą absydą w ujęciu dwóch klasycystycznych pilastrów. Wnętrze pokrywa strop płaski. Pięć dużych okien przeprutych przez całą wysokość ścian z półkolistymi łękami. Dach nawy dwuspadowy. Dach absydy w kształcie półstożka. Wieża, będąca pozostałością starszej budowli, założona na rzucie kwadratowym, murowana z kamienia łamanego, otynkowana, czterokondygnacjowa. Zakrystia i baptysterium czworokątne, dobudowane do strony północnej. Wyposażenie wnętrza bardzo skromne, ponieważ z uwagi na powtarzające się włamania przeniesiono najcenniejszy wystrój do kościoła parafialnego w Janowicach Wielkich, m.in. 8 barokowych rzeźb. Rzeźba Pięknej Madonny z drugiej połowy XIV wieku zaginęła po roku 1960. Drewniane polichromii tabernakulum z XIX wieku o formach kapliczki zamieniono na boczny ołtarz. Prospekt organów z ok. 1900 roku o eklektycznych formach nawiązujących do renesansu. Pasyjka Chrystusa na krzyżu z połowy XIX wieku. Empory drewniane wsparte na filarach. W oknach zachowały się trzy figuralne witraże, w tym jeden ufundowany w 1908 roku przez Augustina Schiedech, przedstawiający popiersie biskupa. Po środku nawy wisi żyrandol o formie dwukondygnacyjnego pająka z połowy XIX wieku.

MNISZKÓW
DWÓR

Dwór usytuowany na skraju skarpy w południowym krańcu wsi, oddalony kilkadziesiąt metrów na zachód od głównej wiejskiej drogi. Dzieje Mniszkowa sięgają początków XIV wieku i przez pierwsze stulecie są ściśle związane z górnictwem miedzi, które rozwijało się w pobliżu aż do wojny trzydziestoletniej. Nieznana jest ciągle geneza opisywanego obiektu, pomimo że wyróżnia się on na tle wiejskiej zabudowy swoim reprezentacyjnym charakterem. Autorka studium historyczno - architektonicznego ze względu na okazałość i wystrój przypisała mu funkcję dworską, pomimo wątpliwości związanych z niezachowaniem się śladów zabudowań gospodarczych. Ostatnie badania wskazują, że budowla domu związana raczej była z rozwojem w Mniszkowie w połowie XVIII wieku produkcji lnu. Dom wzniesiono dla rodziny Geierów, najprawdopodobniej w 1728 roku (data na portalu). W spisie mieszkańców wsi z lat osiemdziesiątych XVIII wieku właściciel domu Jochann Ch. Geier figuruje jako kupiec tkacki. W latach 1908-1923 właścicielem budynku był Albrecht von Ledebur - osobisty sekretarz hrabiego Hermanna Stollberga. W 1909 roku został przeprowadzony poważny remont. Prawdopodobnie w planach przebudowy uczestniczył architekt Paul Schulze-Naumburg. W 1934 roku restaurowano lub gruntownie przemalowano strop sali piętra w narożniku płd. - wsch. W latach 1921-1945 budynek stanowił własność baronowej Christy von Renthe-Fink. Obecny budynek ma plan prostokątny, dwutraktowy z sienią na osi (pierwotnie przelotową) dwoma przybudówkami – od wschodu na osi (ganek) i asymetrycznie od północy. W zachodniej części sieni zlokalizowane zostały schody. W narożniku płn. - zach. znajdowała się dawniej stajnia. Budynek o bryle zwartej i układzie kalenicowym, jednopiętrowy, z użytkowanym poddaszem. Elewacje zwieńczone masywnym, profilowanym, drewnianym gzymsem. Okna prostokątne. Częściowo ujęte w proste kamienne obramowania. Niektóra stolarka pochodzi z XVIII wieku i zachowała oryginalne okucia. Elewacja frontowa jest pięcioosiowa. Na osi środkowej stoi ganek podparty na parterze dwoma drewnianymi słupami. Wejście poprzedzone jest kamiennymi schodami, flankowanymi u podstawy dwoma postumentami, osadzonymi na nich kamiennymi szynkami. Malowniczości obiektowi dodaje szkieletowa konstrukcja piętra, utworzona z symetrycznej dekoracji poziomych rygli i ukośnych zastrzałów. Wnętrza w całości zachowały historyczny charakter z wieloma elementami pierwotnego wystroju. Strop belkowy sieni pierwszego piętra pokryty jest niezwykle barwnym malarstwem. W obramieniach wolutowych taśm przeplatanych z akantem przedstawione są w środkowej części stropu rodzajowe sceny dworskie będące alegorią pięciu zmysłów. Oprócz tych przedstawień występują scenki z życia na wsi, scenki z postaciami górników, scena manierystyczna i inne. W przedstawionych fragmentach zawarty jest ogromny repertuar dekoracji charakterystycznej dla późnego baroku. Malatura stropu w dużej izbie frontowej ma program czysto dekoracyjny o bardzo wytwornej kolorystyce. Dopełnieniem dekoracji tej sali jest boazeria drewniana z barokową pseudomarmuryzacją i przeplatanymi kwaterami wypełnionymi malowaną architekturą w pejzażu, a także fragmenty polichromii ściennej oraz polichromowane wycinane tralki balustrady schodów i barokowe drewniane drzwi na piętrze. Dom w Mniszkowie jest najlepiej zachowanym przykładem swojskiej wiejskiej rezydencji na terenie Kotliny Jeleniogórskiej.

RADOMIERZ
DWÓR

Położony 3 km od Jeleniej Góry przy trasie Jelenia Góra – Wrocław na skraju wsi, na dziedzińcu, pośrodku zabudowań podworskich. Pierwsze wzmianki źródłowe o właścicielach wsi pochodzą z XIV wieku, kiedy wymienia się rycerza Clericusa Bolcze. Po nim wsią władali: Titzeschindel, Hans Reymbold, Rüdiger Wiltberg, Zedlitz i Czirn. W 1442 roku wieś przechodzi na własność rodziny von Nimptsch. W 1506 roku wykupił ją bogaty ród Schaffgotschów zarządzający majątkiem z małymi przerwami do około połowy XVII wieku. Z analizy zachowanych elementów architektonicznych oraz układu przestrzennego można wnioskować, że dwór powstał właśnie z inicjatywy tej rodziny i tamtych czasach. Monografia historii dworu K. Eysymontt przypuszcza, że fundatorem dworu był Bernard I Schaffgotsch, co pozwala datować najstarsze fragmenty założenia na lata przed jego śmiercią w roku 1559. Następnym etapem rozbudowy mogła być data 1612 rok, kiedy właścicielem wsi i dworu został Bernard III Schaffgotsch. Z 1644 roku pochodzi informacja o zniszczeniu dworu i o odbudowie, która miała nastąpić dość szybko. Następna informacja o losach dworu pochodzi dopiero z roku 1779, kiedy w wyniku pożaru zginęły aż trzy osoby. W trakcie odbudowy zmieniono częściowo wygląd elewacji. W latach 1801 i 1833 dwór ponownie uległ pożarom, po czym otrzymał wygląd zbliżony do dzisiejszego. Dwór powstał na rzucie prostokąta. Jego zwartą bryłę ożywiają narożnikowe półokrągłe alkierze. W pierwszym trakcie zachowane renesansowe sklepienia kolebkowe z głębokimi lunetami. Do głównego wejścia prowadzi kamienny, jednoprzęsłowy most, co sugeruje, że być może kiedyś obiekt otaczała fosa. Na osi fasady znajduje się barokowy portal zwieńczony gierowanym, naczółkowym nadprożem, nad którymi wmurowane są dwa rzędy kwadratowych kamiennych kartuszy herbowych, między innymi Schaffgotschów i Zedlitzów. Otwory okienne ujęte są w renesansowe obramowania o profilach fascjowych.

DZWONNICA I KOŚCIÓL POEWANGELICKI

Stojąca nieopodal drogi Jelenia Góra – Wrocław wolno stojąca wieża jest pozostałością po dawnym kościele katolickim, o którym źródła wspominają już w 1318 r. Wieża ma cechy późnogotyckie z około 1500 roku. Kościół został rozebrany w roku 1843. W obecnej wieży zachowały się trzy cenne renesansowe dzwony. Najstarszy pochodzi z 1576 roku i jest ozdobiony fryzem przedstawiającym korowód zwierząt. Pozostałe są z 1594 i 1612 roku. Duży zespół kilkunastu kamiennych epitafiów wykuto ze ścian rozbieranego kościoła i przeniesiono do Cieplic, gdzie umieszczono je w murze otaczającym Kościół pocysterski. Kościół poewangelicki jest obecnie kościołem parafialnym pw. Matki Bożej Różańcowej. Zbudowany został w latach 1748 – 1750. W roku 1804 wybudowano sygnaturkę. Jest to niewielka barokowa budowla na rzucie wydłużonym ośmioboku, nakryta dachem łamanym, na środku, którego stoi kwadratowa sygnaturka z prześwitem. Elewacje dzielone lizenami w tynku. Przed przebudową w latach 1970 – 1974 występowały okna w dwóch kondygnacjach. Wyższe były większe i posiadały łuki oraz nadokienniki, dolne posiadły proste uszkowate obramienia. Portal główny zachował bogata sztukaterię w tympanonie. Wnętrze nakryto drewnianą kolebką wspartą na słupach. Zachował się skromny wystrój w postaci ołtarza z początku XIX wieku, chrzcielnicy z drugiej połowy XVIII wieku i organów z około 1800 roku.

TRZCIŃSKO
KOŚCIÓŁ POD WEZWANIEM MATKI BOSKIEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ

Budowa kościoła, rozpoczęta 22 kwietnia 1799 roku przez ewangelicką społeczność Trzcińska, trwała siedem miesięcy. Wcześniej, bo w 1742 roku ustanowiono we wsi miejsce pochówku i zbudowano kaplicę cmentarną oraz szkołę. Kościół stanął na miejscu kaplicy, a niektóre elementy jej wystroju znalazły się w nowej świątyni. Inicjatorem budowy był baron von Pfeil, który dostarczył potrzebne materiały. Pomagał również finansowo hrabia Friedrich Egloffstein. Budowa kosztowała 4500 talarów. W roku 1800 kościół zostaje wyposażony w organy – instrument 15 głosowy, wykonany przez organomistrza Meinera Minera Jeleniej Góry oraz dzwon odlany przez Steiferta w Jeleniej Górze. Pierwszym pastorem w roku 1800 został Karl Gottlieb. Od roku 1862 aż do końca drugiej wojny światowej w 1945 roku patronat nad kościołem sprawuje ostatni właściciel posiadłości ziemskiej, hrabia Wilhelm Stolberg Wernigerode. W tym okresie przeprowadzono poważne remonty kościoła, renowacje ołtarza, organów i malowanie wnętrza. W 1918 roku w wieżę uderzył piorun, powodując spore zniszczenia. Odbudowano ją w latach trzydziestych. Jest to prostokątna budowla, wewnątrz salowa, pięcioprzęsłowa, z kwadratową dwukondygnacyjną wieżą na osi, zwieńczoną hełmem z latarnią. Bryłę nawy pokrywa łamany dach z naczółkami. Wnętrze wypełniają z trzech stron drewniane empory wsparte na kolumnach. Okna zamknięte łukiem koszowym. Elewacja dzielona lizenami. W ścianie południowej umieszczony jest kamienny portal. Wystrój wnętrza stosunkowo skromny. Ołtarz główny z końca XVIII wieku, flankowany rzeźbionymi figurami o ludowych formach. Ponad nastawa ażurowa gloria z podtrzymującymi ją figurkami aniołów. Pierwotnie w górnej części ołtarza był umieszczony kosz ambony dla kaznodziei. Klasycystyczny drewniany prospekt organowy pochodzi z końca XIX wieku. Przy zewnętrznych ścianach kościoła stoją barokowe i klasycystyczne kamienne epitafia.