JELENIA GÓRA
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM ŚW. ERAZMA I PANKRACEGO

Pierwsza wzmianka o istnieniu kościoła w roku 1108 wcale nie musi być traktowana jako wymysł historiografów świątyni, ponieważ w dużym stopniu potwierdzały tą datę odkryte w trakcie prac budowlanych w latach 1984-85 relikty drewnianej posadzki ułożonej z pali, które od góry pokrywały polepa. Wspomniana data, zdaniem śląskiego historiografa i przyrodnika Kaspera Schwenckfelda, była umieszczona na belce nad ołtarzem. Autorzy najstarszych opisów historii miasta powstanie kościoła łączyli z Bolesławem Krzywoustym.
Pierwszym źródłem jest dokument księcia Bolka I, w którym wymieniony zostaje proboszcz Henricus. Kościół spłonął w 1303 roku. Odbudowę rozpoczęto najprawdopodobniej w rok później. Wiadomości o tym przetrwały w manuskrypcie zawierającym historie parafii. Ze względu na panujący wtedy kryzys ekonomiczny odbudowa musiała się przeciągać. Wspomniane wyżej badania archeologiczne wykazały, że już w pierwszym trzydziestoleciu XIII w. istniał kościół murowany. Mogła to być bazylika trójnawowa z krótkim prezbiterium zakończonym absydą, co odkryto w czasie wspomnianych prac budowlanych. Nawy boczne prawdopodobnie posiadały sklepienia krzyżowo-żebrowe, za czym przemawia skarpa narożna. Zdaniem monografisty kościoła, dra Stanisława Stulina, budowla w takiej formie – być może tylko prowizorycznie pokryta dachem – przetrwała do ok. 1370 r., kiedy rozpoczął się kolejny etap prac budowlanych, realizowany zgodnie z panującymi wtedy na Śląsku prądami, charakterystycznymi dla tzw. Śląskiej bazyliki. Przykładem z tego okresu jest portal podwieżowy. Średniowieczna budowla w zasadzie została uformowana do początków XV wieku. W końcu XIV w. powstała kamienna balustrada empory chóru ponad zakrystią, portal południowy w prezbiterium, a także podwieszone służki wraz ze wspornikami nawy środkowej. Z tego okresu może również pochodzić część maswerków okiennych.
W 1549 roku wybuchł duży pożar, który zniszczył poważnie dach i wieżę, odbudowaną i podwyższoną w 1552 roku. Trzy lata później wciągnięto na wieżę dzwon, ważący 60 cetnarów.
W czasie wojny trzydziestoletniej kościół strawił kolejny pożar. Oddział plądrujących żołnierzy podpalił dnia 19 kwietnia 1634r. parę domów, od których pożar dotarł aż do świątyni. Według niektórych kronikarzy pozostały tylko mury wraz ze sklepieniami. Większe naprawy kościoła zostały przeprowadzone w 1662r. przez sprowadzonych do Jeleniej Góry jezuitów. Orientowana kamienna budowla, trójnawowa, dziewięcioprzęsłowa bazylika z wydłużonym prezbiterium zakończonym wielobocznie z wysoką zachodnią wieżą przetrwała do dzisiaj. Z pośród pięciu gotyckich portali najbogatszą oprawę rzeźbiarską otrzymał portal południowy. Powstał on w 4 ćwierci XV wieku. Ponad dwuramiennym otworem umieszczono tympanon z reliefową sceną Ukrzyżowania, a na konsolach portalu widnieją przedstawienia Samsona i lwa – staro testamentowy symbol zwycięstwa nad śmiercią.
Z okresu renesansu dokładnie z roku 1591, w świątyni zachowała się piękna ambona z rzeźbami przedstawiającymi czterech Ewangelistów i sceny z życia proroków Jonasza i Elizeusza. Na słupie wspierającym ambonę umieszczono rzeźbę dwugłowego orła austriackiego, ma piersi którego znajduje się herb cesarza Rudolfa II, a na medalionie poniżej herb Jeleniej Góry. Z wyposażenia renesansowego pochodzą także piękne mieszczańskie stalle ufundowane w 1567 roku, pokryte intarsjowanym i inkrustowanym ornamentem o motywach roślinnych i maureskowych. Stalle należały do Alberta Kindlera, budowniczego domu parafialnego. Na zapleckach umieszczone są dwie płyciny z herbami, a nad nimi monogram właściciela.
Czasy jezuickie wzbogaciły jeleniogórski kościół parafialny w następne dzieła sztuki. W ten sposób powstały istniejące do dzisiaj ołtarze. W roku 1713 wzniesiono dwa ołtarze ku czci św. Ignacego i św. Barbary widoczny jest herb fundatora proboszcza Andrzeja Caffarta. Autorstwo obrazów w obydwu ołtarzach przypisuje się Janowi Kretschmerowi..
W roku 1720 proboszcz Andreas Jakob Ferdinand Caffart ufundował kaplicę św. Krzyża jako swój własny grobowiec.
Perłą czasów jezuickich jest bezsprzecznie ołtarz ufundowany w 1713 roku przez proboszcza Johanna Pancka. Autorem dzieła był Thomas Weisfeld, rzeźbiarz rodem z Norwegii. Wyświęcenie ołtarza nastąpiło po 5-letniej pracy. Monumentalny obraz przedstawia „Przemienienie Pańskie na górze Tabor”. Obraz namalował uczeń Willmanna-Johann Kreschmer z Głogowa. Nad obrazem umieszczono herb fundatora ołtarza – okręt z trzema żaglami, a nad nim kardynalski kapelusz.
Ołtarz główny mieści w sobie 14 figur, m.in. z lewej strony ustawiony jest św. Jan Chrzciciel, a dalej św. Piotr. Po drugiej stronie św. Paweł, a następnie św. Wojciech i św. Pankracy z lancą i palmą. W nawie północnej znajduje się późnobarokowy ołtarz Najświętszej Marii Panny pochodzący z 1725 roku. Na wschodniej ścianie północnej nawy umieszczony jest ołtarz św. Józefa. Autorem namalowanego w 1753 roku obrazu przedstawiającego śmierć św. Józefa był P. Salica.
Na zachodniej emporze umieszczony jest prospekt organowy z 1706 roku, wykonany przez Adama Horacego Caspariniego. Jest to rzadki na Śląsku przykład klasycyzującej, barokowej snycerskiej obudowy organów. Do barokowych zabytków znajdujących się w kościele należą XVIII-wieczne figury świętych (m.in. św. Florian i Grzegorz) ustawione na kolumnach przy filarach.
Na ścianach zewnętrznych kościoła znajdują się liczne epitafia i nagrobki mieszczan z końca XVI w. i drugiej połowy XVIII w. między przyporami prezbiterium usytuowano dwie otwarte kaplice, ozdobione artystycznie kutymi kratami. Południowa dwuarkadowa kaplica pochodzi z 1609r. Mniej więcej na osi prezbiterium umieszczono kaplicę grobową zasłużonego dla jeleniogórskiego kościoła proboszcza Johanna Pancka z bogatym epitafium.
Za kościołem od północy stoi od 1812 r. statua Jana Nepomucena z 1709r., zdobiąca wcześniej most na Młynówce. Ostatnim zasługującym na uwagę dziełem jest – wykonana w 1712r. przez Weisfeldta na placu kościelnym – kolumna ku czci Niepokalanej Dziewicy Marii.

ZESPÓŁ KOŚCIELNO-CMENTARNY ŚW. KRZYŻA PRZY UL. 1 MAJA

Monumentalna świątynia wznosi się na wschód od Starego Miasta, między starą drogą do Wojanowa i Łomnicy a parowem rzeki Bóbr.
Kościół św. Krzyża jest najokazalszym i największym z sześciu protestanckich kościołów cesarskiej łaski dla dyskryminowanych śląskich luteran, za którymi wstawił się król szwedzki Karl XII. Świątynie te wzniesiono na Śląsku po wojnie północnej na mocy układu w Altranstädt w 1707 r. Pozostałe stanęły w Cieszynie, Kamienne Górze, Kożuchowie, Miliczu i Żaganiu. Jeleniogórska budowla wzorowana jest na sztokcholmskim kościele św. Katarzyny i jest dziełem szwedzkiego architekta Martina Frantza z Rewala. Prace budowlane trwały w latach 1709-18. W roku 1806 groźny pożar strawił wieże z kopułą i hełmem. Pierwsze dzwony zawieszono w 1807 roku. Odbudowa wieży trwała do roku 1810. Powojenne prace konserwatorskie objęły m.in. wymianę dachówki na blachę miedzianą oraz pełną konserwację wystroju.
Kościół wzniesiono na rzucie krzyża greckiego, którego jedno z ramion wydłużono o kwadratowe przęsło mieszczące ołtarz. Pomiędzy ramionami krzyża znajdują się dobudówki zawierające klatki schodowe, ożywiające znacznie bryłę budowli. Silnie zbudowana, masywna bryła świątyni zwieńczona jest wielką, ośmioboczną kopułą, usytuowaną na skrzyżowaniu naw i zakończoną dwukondygnacyjnym wysokim hełmem. Ponad klatkami schodowymi wznoszą się cztery mniejsze wieżyczki. Wnętrze kościoła przykrywają sklepienia kolebkowe zbudowane na szerokich gurtach oraz kopuła nad przęsłem środkowym.
Płaszczyzny sklepień pokrywają wspaniałe polichromie pędzla Felixa Hoffmana z lat 1734-51. Są to malowidła ścienne, które obejmują całe sklepienie kościoła, a także kopułę na skrzyżowaniu naw. Malowidła dzielą się na sceny zgodnie z rytmem przęseł sklepiennych. Scenom głównym w przęsłach odpowiadają sceny towarzyszące umieszczone na pasach sklepiennych i sceny w medalionach znajdujących się w lunetach kolebki. Malowidła w przęśle ponad ołtarzem przedstawiają „Adorację Trójcy Świętej”, dalej „Wniebowstąpienie”, w przęśle zachodnim jest scena „Zmartwychwstania”, w północnym przęśle „Nawrócenie Szawła” a w południowym „Sen Jakuba” i architektura iluzjonistyczna. Środkowa kopuła jest pokryta iluzjonistyczną architekturą i postaciami czterech ewangelistów. Ustawiona zgodnie z liturgią protestancką, na skrzyżowaniu ambona pochodzi z 1717r. jest darem kupca Bertholda ze Zgorzelca. Na balustradzie kosza ambony znajdują się płaskorzeźby Chrystusa Zbawiciela i czterech ewangelistów. Kolumnę tworzą postacie aniołów podtrzymujących czaszę. W 1727 roku kupiec Christian Menzel ufundował ołtarz główny, którego autorem był stolarz Dawid Hielscher z Jeleniej Góry. Obraz centralny autorstwa Otto Melgeberga z Düsseldorfu przedstawia Chrystusa na Górze Oliwnej. Ponad ołtarzem na tle fresku przedstawiającego purpurową kotarę wznosi się wspaniały prospekt organowy. Koncertowy instrument posiada 76 głosów. Został zbudowany w 1727 roku przez organmistrza Michaela Rödera z Berlina. Wykonanie wystroju rzeźbiarskiego prospektu jest przypisywane Janowi Jerzemu Urbańskiemu. Dziełem tego znakomitego rzeźbiarza były tu: atlanty, putty z kotłami i dmące w trąby Famy. Marmurowa chrzcielnica pochodzi z roku 1717 jako fundacja kupca Johanna Martina Gottfrieda. Na płaszczyźnie misy ukazane są sceny z życia Jezusa i Starego Testamentu. Charakterystycznym elementem wnętrza są ogromne, trzykondygnacyjne empory wsparte na kompozytowych kolumnach i zdobione malowidłami i tekstami z Biblii. Kościół może pomieścić 7500 osób i jest największym barokowym kościołem protestanckim na Dolnym Śląsku.
Wokół kościoła, przy murze otaczającym obszerny przykościelny cmentarz, powstało w latach 1716-70 dziewiętnaście kaplic grobowych bogatych patrycjuszy z Jeleniej Góry. Miały one reprezentacyjne, zróżnicowane formy fasad, ich bogate attyki i szczyty zdobiły dekoracyjne wazony i figury. Dominującym elementem fasad są szerokie, ażurowe portale. Najpiękniejszymi przykładami tego unikalnego budownictwa są kaplice Glefeyów z 1716r. i Baumgartenów z 1719r. projektowane przez M. Frantza. Po 1945r. część kaplicy została zniszczona, utraciły one przepiękne kute kraty. Dzięki restauracji w latach 1979-90 odzyskały część dawnego piękna, stwarzając tym samym jeden z piękniejszych zespołów tego typu na Dolnym Śląsku. Naprzeciwko kościoła od strony ulicy wznosi się dawny dom kantora, projekt Martina Frantza. Wewnątrz zachował się stary amfiladowy rozkład pomieszczeń oraz barokowe sklepienie.

KOŚCIÓŁ POD WEZWANIEM ŚW. JERZEGO I WOJCIECHA

Historia powstania kościoła na terenie dawnej wsi Strupice, kryje wiele zagadek i tylko prace wykopaliskowe mogłyby tę niewiedzę wypełnić lub przynajmniej skorygować. Najciekawszą informacją jest uparcie powtarzana w starych publikacjach teza, że był to najstarszy kościół w Kotlinie Jeleniogórskiej. Faktem jest, że w trakcie wykopów pod budowę nowo dostawianej świątyni robotnicy znajdowali elementy ceramiki wczesnośredniowiecznej, o czym konserwator zabytków dowiedział się po fakcie.
Pierwotnie kościół położony był na wzniesieniu, nieco z boku głównych zabudowań wiejskich. Najwcześniejsze wzmianki historyczne pochodzą z czasu późnego średniowiecza, m.in. z 1433 i 1521 roku. Z tego okresu pochodzą informacje, że w czasie święta głównego patrona, jakim był św. Jerzy, odbywały się wielkie uroczystości kościelne, połączone z procesjami wokół świątyni. W 1527 roku kościół przejęli ewangelicy, dostosowując go do swojej liturgii. Powiększono wtedy okna nawy, a wewnątrz wbudowano jednopiętrową emporę obiegającą ściany z trzech stron. Gruntowna przebudowa w stylu barokowym nastąpiła około połowy XVIII wieku. Z tego okresu pochodzi portal południowy z datą 1747 rok, strop belkowy z 1749 roku oraz ołtarz główny, dzisiaj mocno przerobiony. Kościół jest niewielką świątynią salową, o prostokątnej nawie, przykrytą drewnianym, polichromowanym stropem kasetonowym, wspartym na słupie z zastrzałami. Na kolumnie w części głównej są namalowane kwiaty i napis „G.G.F.S.; G.T.G.S. 1749”. Na północnej i zachodniej stronie są drewniane empory wsparte na profilowanych kolumnach. Zewnętrzne płaszczyzny empor są pomalowane przez C.M. Fägera i przedstawiają sceny z życia Chrystusa. Prezbiterium jest sklepione krzyżowo na kwadratowych, sfazowanych żebrach opadających w narożnikach na ostrosłupowe, rustykalne wsporniki. W ścianie wschodniej znajdowało się okno, półokrągłe o głębokich i szerokich glifach, które może pochodzić nawet z końca XIII wieku. Do sklepionej kolebkowo zakrystii prowadzi ostrosłupowy, prosto sfazowany portal. Skromny wystrój wnętrza uzupełnia ambona z XVII wieku, pokryta ornamentem małżowinowo – chrząstkowym oraz rzeźbami czterech ewangelistów. Wokół starego kościoła zachował się częściowo kamienny mur z bramą, po jej prawej stronie wmurowany jest kamienny krzyż pokutny. W latach 1981 – 90 do istniejącego kościoła dostawiono bryłę nowej świątyni według projektu prof. Mirosława Przyłęckiego z Wrocławia.

KAPLICA ŚW. ANNY PRZY UL. M. KONOPNICKIEJ

Budowla kaplicy położona w północno – wschodnim narożniku miasta, przy dawnej Bramie Wojanowskiej, zamykającej stare miasto od wschodu, powstała w wyniku adaptacji wysuniętej przed linię murów bastei, która przypuszczalnie powstała pod koniec XV wieku. Prace budowlano – adaptacyjne rozpoczęły się w roku 1505. Data 1514 na kamiennej płycie to czas poświęcenia kaplicy i oddanie jej do użytku licznym wielbicielom św. Anny. W uroczystym liście z 1516 roku udzielono wszystkim wiernym, uczęszczającym do kaplicy i ofiarującym datki po spowiedzi, rozgrzeszenia. Z biegiem lat corocznie obchodzić święto ku czci św. Anny, z procesją ciągnącą się od kościoła parafialnego do kaplicy. W latach 1563 – 1566 w świątyni głosił katechezę Christoph Schilling, rektor miejscowego gimnazjum. Olbrzymi pożar w 1634 roku zniszczył budowlę. Po wojnie trzydziestoletniej w 1650 obiekt ponownie przeszedł w posiadanie parafii katolickiej. Odbudowa przypada na lata 1709 –1715, poświęcenie nastąpiło dnia 26 lipca 1716 roku, o czym informuje napis nad portalem. Budowę prowadził Casper Jentsch. W zasobach Archiwum w Jeleniej górze zachował się szkic techniczny datowany na 1843 rok, przedstawiający sygnaturkę, która w tym czasie wymagała gruntowej naprawy. Ponowny remont wieżyczki miał miejsc w roku 1932. W 1876r. kaplica zostaje przejęta przez tutejszych starokatolików, którzy przeprowadzają remont dachu, elewacji i ścian wewnętrznych. W rękach gminy starokatolickiej świątynia znajdowała się aż do zakończenia drugiej wojny światowej. Obecnie pełni funkcje kościoła pomocniczego należącego do parafii żymskokatolickiej pod wezwaniem św. Erazma i Pankracego.
Kaplica św. Anny przedstawia właściwy sobie typ tzw. „kaplicy bramnej” opartej o cylindryczną wieżę Wojanowską. Na całym Śląsku zachowało się takich przykładów tylko kilka, m.in. w Strzegomiu i Świdnicy. Charakterystyczną cechą kamiennych murów zewnętrznych są otwory kluczowe, jednoznacznie potwierdzające ich pierwotny militarny charakter. W barokowym stylu wykonano wysoko umiejscowione okna. Na elewacji południowej znajduje się zamurowany rząd kluczowych otworów strzelniczych. Północna ściana została wzmocniona dwoma skarpami. W ścianie tej usytuowana kamienny portal, w obramowaniu uszakowaty, dźwigający trójkątne nadproże, na którym widnieje wspomniany powyżej łaciński napis. Prostą bryłę przykrywa dwuspadowy dach zwieńczony sygnaturką, na której umieszczono chorągiewkę z datą 1709. Wnętrze salowe trójprzęsłowe, zakończone półkoliście. Sklepienie uproszczone do formy kolebkowej z lunetami, spływające na przyścienne pilastry posiadające skromny cokół i rozprofilowaną głowicę. Kaplica nie zachowała zbyt wiele zabytkowego wystroju. Najcenniejszym elementem jest polichromia ścienna na wschodniej ścianie. Przedstawia św. Annę i Najświętszą Marię Pannę trzymającą na kolanach bawiącego się Jezusa, odbierającego od św. Anny bukiecik kwiatów. Stylistycznie malarstwo należy do epoki baroku i powstał w czasie odbudowy kaplicy. Wystrój uzupełnia ambona z połowy XVIII w., ożywiona kolorowymi wizerunkami apostołów Piotra i Jakuba oraz św. Magdaleny. Baldachim zdobią figury czterech ewangelistów i anioł z trąbą. Z rozebranego dziś ołtarza głównego zachowały się na plebani figury św. Jana i Marii Panny.

KAPLICA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY, OBECNIE KOŚCIÓŁ PRAWOSŁAWNY PRZY UL. 1 MAJA

Kaplica Najświętszej Marii Panny został zbudowany na zewnątrz fortyfikacji miejskich. Dokument źródłowy z 1453 rok wymienia kaplicę i określa jej położenie za murami miasta. W roku 1634 kaplica padła ofiarą pożaru i długi czas pozostawał w ruinie. W 1725 roku ku uczczeniu uświęconego miejsca postawiono drewniany krzyż. Dopiero jesienią 1737 roku zaczęto odbudowę już w nowym stylu barokowym. Budowlę poświęcono w następnym roku. Pod naciskiem władz miejskich w 1925 roku kaplica została przekazana miastu i od tego czasu do 1945 roku ustały nabożeństwa. Istniały nawet zamiary rozbiórki świątyni. Demontażowi uległ cały wystrój. W roku 1952 kościół Najświętszej Marii Panny został przekazany parafii prawosławnej. Budowla w dzisiejszym kształcie ma plan prostokąta zamkniętego od wschodu trójbocznie. Od zachodu posiada wieżę, organicznie związaną z fasadą. Ponad kamiennym, barokowym portalem występuje grupa rzeźbiarska przedstawiająca Matkę Boska Assunte adorowaną przez putta i anioły. Bizantynizujące freski wewnątrz kaplicy zaprojektował Jerzy Nowosielski. W roku 2000 z okazji remontu malowidła zostały odnowione. Ikonostas z początku XX wieku pochodzi z terenu Lubelszczyzny z jednej ze zniszczonych cerkwi. W kościele św. Erazma i Pankracego istnieje ołtarz św. Agaty pochodzący z dawnego wystroju tejże kaplicy. Na zewnątrz w ścianie kościoła znajdują się dwa kamienne krzyże pokutne – świadectwa średniowiecznego prawa, które zmuszało mordercę, lub jego rodzinę do wystawienia krzyża w miejscu popełnienia przestępstwa. Na krzyżu wyryto obok siebie: kuszę i miecz.

KOŚCIÓŁ EWANGELICKI, OBECNIE POLSKO – KATOLICKI POD WEZWANIEM MATKI BOSKIEJ NIEUSTAJĄCEJ POMOCY

Obecny kościół polsko – katolicki znajduje się na terenie dawnej wsi Herichsdorf, od 1945 roku Malinki, w 1975 roku włączonej w administracyjne ramy Jeleniej Góry. Parafia ewangelicka w Cieplicach w roku 1869 wykupiła plac pod budowę niewielkiego kościoła, aby okolicznym mieszkańcom ułatwić dostęp do domu bożego. Poświecenie budowli nastąpiło 25 września 1870 roku. W 1870 roku niedaleko kościoła wybudowano dom parafialny. Pierwszym pastorem był Ebel ze Steinfurtu. W 1937 roku wspólnota liczyła 365 członków. Po 1945 roku świątynia służyła wiernym Kościoła polsko – katolickiego. W latach 1998 – 2000 parafia przeprowadziła remont kapitalny oraz wybudowała małą sygnaturę na dachu świątyni. Obiekt złożony jest na rzucie prostokąta, zamkniętego od północy pięcioboczną absydą. Wnętrze salowe nakryte sklepieniem kolebkowym. Elewacje dzielone są lizenami, wysokie proste okna zamknięto łukami pełnymi. Pod gzymsem biegnie zygzakowaty fryz, wydzielający trójkątne szczyty konturowane takim samym fryzem. Wyposażenie kościoła jest skromne – barokowy ołtarz główny został przeniesiony z innego nieznanego kościoła. Empora organowa, ambona i witraże mogą pochodzić z czasów budowy świątyni.

RATUSZ

O istnieniu ratusza w mieście dowiadujemy się z dokumentu datowanego w 1361 roku, który wymienia winiarnię w jego piwnicy. W dotychczasowej literaturze przedmiotu sugerowano, że pierwotnie był on zlokalizowany w jednej z pierzei rynkowych, a dopiero w początkach XVI wieku przeniesiono go na środek Rynku. Najświeższe badania archeologiczne prowadzone na placu rynkowym i w piwnicach ratusza taką hipotezę wykluczają, ponieważ piwnica niedawnej kotłowni posiada sklepienie z zachowanymi żebrami dekorowanymi zwornikami ozdobionymi motywami roślinnymi oraz wspornikami, które można datować nawet na XIV wiek, a najpóźniej na koniec XV. Natomiast pomieszczenie od strony południowej, usytuowane obecnie pod płytą placu rynkowego, może wiązać się z XVI – wieczną rozbudową ratusza. Zatem budowla średniowieczna miałaby plan prostokąta i byłaby podpiwniczona, a dostępne dzisiaj pomieszczenie pełniło z całą pewnością funkcje reprezentacyjne. Budowla ta, znana z dobrze zachowanego rysunku, posiadała monumentalna wieżę i po kolejnych pożarach w latach 1549 – 1634 ostatecznie uległa zawaleniu w roku 1739, o czym wspominają kolejni kronikarze z Jeleniej Góry. Na jej miejsce wzniesiono w latach 1744 – 1749 ratusz klasycystyczny, który po przebudowie wnętrz w 1924 roku uzyskał obecny wygląd. Jest to założenie prostokątne, trójkondygnacyjne, nakryte dachem łamanym. Osie elewacji akcentują ryzality z trójkątnymi przyczółkami, narożniki ujmują pilastry, wspierające gzyms koronujący. Ze środka budowli wyrasta czworoboczna wieża z galeryjką. Pod południowym tympanonem widnieje łaciński napis, który w tłumaczeniu przypomina, że gród założył Bolesław Krzywousty w 1108 roku. We wnętrzu ratusza zasługują na uwagę: klatka schodowa i sala posiedzeń Rady, ozdobione płaskorzeźbami wykonanymi przez szkołę snycerską w Cieplicach w 1924 roku. Przed ratuszem znajduje się XVIII – wieczna fontanna z Neptunem najprawdopodobniej autorstwa Jerzego Leonarda Webera, autora licznych tego typu rzeźb na Śląsku.

TEATR UL. WOJSKA POLSKIEGO

Budynek teatralny jest usytuowany u zbiegu ulic Wojska Polskiego (dawna Wilhelm Strasse), Teatralną (Garten Strasse) i Sudecką (Schmiedebrger Strasse). Jest to dzielnica reprezentacyjna z uwagi na bezpośrednie sąsiedztwo ważnych dla miasta budynków publicznych. Pod koniec XIX stulecia ważną rolę kulturalną w życiu miasta zaczął odgrywać teatr. Miasto odwiedzały zespoły teatralne przybywające do niego specjalnie bądź przejazdem. Nieregularne możliwości oglądania spektakli nie zaspakajały już aspiracji jego mieszkańców. Przy różnych okazjach w tym na sesjach Rady Miejskiej podejmowano problem budowy własnego teatru. Ostatecznie w 1901 roku zlecono projekt budowy architektowi i rzeźbiarzowi Alfredowi Daehmel. Budowa miała kosztować ok. trzysta tyś. marek. Powstał komitet, który zbierał pieniądze na tą wielką inwestycję. Dzięki wielkiemu zainteresowaniu jeleniogórskich mieszczan pod koniec 1904 r. zebrano kwotę ponad 313 tyś. marek. Prace budowlane podjęto już w maju 1903r. W ciągu roku wzniesiono budynek w stanie surowym, a następnie wykańczano wnętrze. Był to obiekt na te czasy bardzo ambitny wybudowany w modnym stylu, jakim był Jugendstil – secesja. Odpowiadał wymogom ówczesnej techniki. W sali głównej znajdowało się 800 miejsc siedzących. Gmach teatru uroczyście poświęcono 06.10.1904 r. Pierwszym dyrektorem teatru została Pani J. Erwes. Od 1913r. obiekt został przejęty na utrzymanie przez miasto i w takiej postaci własności egzystuje do dzisiaj. Budynek wolno stojący, na planie prostokąta z regularnie umieszczonymi po bokach z przodu węższymi, a z tyłu szerszymi ryzalitami. Obiekt trzykondygnacyjny, o rozczłonkowanej malowniczej bryle. Fasadę flankują dwie wieże z fantazyjnymi hełmami, ograniczające portyk. W elewacji frontowej wysunięte do przodu i cofnięte lekko do tyłu ryzality dzielą fronton na pięć części. Dodatkowe efekty stwarzają płaskorzeźby wieńczące wieże oraz attyka dachu z mansardą. We frontonie umieszczono trzy pary drzwi wejściowych, ozdobnych, płycinowych, górą przeszklonych. Nad głównym wejściem pomiędzy dwoma wieżami znajduje się prostokątny balkon. Podobnie okazałe są elewacje boczne. Ornamentyce dominuje secesja. Główna sala widowiskowa zachowała sklepiony strop, balkony i żyrandol. Również w pozostałych pomieszczeniach w foyer i na zapleczu występują elementy secesyjne.

PLEBANIA PRZY UL. KOŚCIELNEJ 1 I DAWNE KOLEGIUM JEZUICKIE PRZY UL. KOPERNIKA 1.

Plebania jest usytuowana przy placu Kościelnym. Od południa przylega do niej pierzeja budynków ulicy Konopnickiej, a od północy wznosi się bryła kościoła św. Erazma i Pankracego.
Budynek jak można sądzić po zachowanym detalu architektonicznym (sklepienie w piwnicach i późnogotycka opaska okienna), został zbudowany w drugiej poł. XV wieku. Po pożarze w 1549r., został odbudowany w roku 1566. Od początku pełnił funkcję szkoły parafialnej – katolickiej, a później ewangelickiej. Wiadomości o rektorze szkoły mamy już z 1529 roku. Całość przebudowano w roku 1672, gdy dawną szkołę przekształcono na dom proboszcza.
Jest to prostokątny wydłużony budynek, kryty dwuspadowym dachem, jedenastoosiowy, okna są ujęte w kamienne renesansowe, profilowane obramienia. W południowej elewacji zachowały się obramienia późnogotyckie o sfazowanej w 3 prostokątnych węgarach. Na osi przyziemia wąski, sklepiony przechód, łączący plac Kościelny z ulicą Konopnickiej. Nad nim od strony kościoła widnieje w murze kamienna tablica z łacińskim napisem. Wewnątrz na parterze zachowały się sklepienia krzyżowe i stropy z zaznaczoną fasetą.
Budynek dawnego kolegium jezuickiego usytuowany jest na parceli przylegającej do płn. - wsch. odcinka dawnych murów obronnych starego miasta.
Historia obiektu jest ściśle związana z jezuitami, którzy przybyli do Jeleniej Góry w 1650 roku. Dokładna data powstania tej reprezentacyjnej budowli nie jest znana. Podawana prze A. Zaorską data 1669 nie odpowiada formom stylistycznym występującym w tym obiekcie, aczkolwiek nie wykluczone, że totalna rozbudowa przez dodanie dwóch skrzydeł w poł. XVIII wieku zachowała jakieś fragmenty obiektu z tego czasu. Drugi remont przeszedł obiekt w roku 1850. Z tego okresu pochodzi klatka schodowa w skrzydle zachodnim i reprezentacyjna sala na I piętrze. Również przeprowadzony remont w latach 1972-75 zatarł resztki dekoracji wcześniejszych. Po kasacji zakonu jezuitów skrzydło zachodnie było używane do zakończenia wojny jako więzienie. Obecnie to skrzydło w dyspozycji zakonu sióstr magdalenek a pozostałe – parafii rzymskokatolickiej. Jest to budowla późno barokowa założona na planie podkowy. Do głównego prostokątnego korpusu ze środkowym ryzalitem przylegają pod kątem prostym wysunięte mocno skrzydła tworzące wewnętrzny dziedziniec otwarty od południa. Partery posiadają układ pomieszczeń amfiladowy. Elewacja środkowa zaakcentowana lekko wysuniętym, pięcioosiowym ryzalitem, zwieńczonym odcinkowo zamkniętym tympanonem. Pole wewnętrzne frontonu wypełnia sztukatorka o motywach rokokowych z kartuszem po środku. Po obydwu stronach tympanonu istnieje kurtynowa balustrada. Ponad naczółkiem wznosi się mansardowy dach z dwiema lukarnami.

STARY RYNEK, OBWAROWANIA MIEJSKIE

Powstanie Jeleniej Góry wielu autorów starych kronik łączy z postacią Bolesława Krzywoustego, który miał założyć miasto w 1108 roku. Datę tę po raz pierwszy wymienia słynny przyrodnik Casper Schwenckfeldt. Niektórzy kronikarze, jak Naso, cofają założenie miasta na rok 1004 i wiążą to z wyprawą Bolesława Chrobrego do Czech. Niestety, tak wczesna lokalizacja miasta nie jest wiarygodna, ponieważ brak na to dowodów źródłowych. W północno-zachodniej części miasta, na szczycie wzniesienia zwanego Wzgórzem Krzywoustego, zachowały się, co prawda ruiny grodu z czytelnymi odcinkami wałów, ale można je datować ostrożnie dopiero na przełom XIII-XIV wieku. Źródła historyczne podają, że istniejący tu zamek został tu zniszczony przez mieszczan 1430 roku. Po raz pierwszy nazwa „Jelenia Góra” znalazła się w dokumencie z 1281 roku. Kilka lat później, w 1288r. mieszkańcy Jeleniej Góry są określani jako cives. Należy przypuszczać, iż Jelenią Górę obwarowano w XIII wieku. Jednak murowanych fortyfikacji należ dopatrywać się tu później, pod koniec XIV wieku. Miasto otoczone było fosą, głęboką ok. 4 metrów, a nad rowem wznosił się pierścień murów z półcylindrycznymi basztami, zaopatrzony trzema bramami. Wysokość murów sięgała do 7 metrów, ich grubość dochodziła do 2 metrów. Mury zbudowane z kamienia, u góry zaopatrzone były w chodnik dla straży i osłonę w postaci zębatych blanków. Do dzisiaj zachowały trzy półbaszty z fragmentami murów: pomiędzy ul. Długą a basztą Bramy Zamkowej oraz kościołem parafialnym. Trwające obecnie prace archeologiczne od strony ul. Kopernika potwierdzają istnienie wzdłuż tej ulicy murów obronnych i baszt. Wszystkie wieże jeleniogórskie były cylindryczne i flankowały wjazdy do miasta poprzez most zwodzony i przedbramie. Prace archeologiczne prowadzone w latach 1997-98 pozwoliły odsłonić zarysy ich fundamentów. Do dziś możemy podziwiać dwie wieże bramne, jedną Wojanowską, obecnie położną pomiędzy domem mieszkalnym a dawną basteją zamienioną na kaplicę w XVI w., i drugą Zamkową, którą otaczają kamienice. Wieża ta otrzymała w XVI wieku osimioboczną nadbudowę pierwotnie zwieńczoną krenelażem. Data na chorągiewce z 1584 roku informuje o tej przebudowie, którą wymusił pożar w 1549 roku. Dwa otwory wieży posiadają profil tzw. kluczowy. W południowym fragmencie muru -przedbramia zachował się fragment zamurowanego gotyckiego maswerku. Basta służyła w średniowieczu jako więzienie miejskie. W 1836 roku zmieniono wcześniejszą kopułę na prosty namiotowy dach. Wówczas rozebrano również bramę. Wieża Wojanowska została wzniesiona w końcu XV wieku, a przebudowana w 1590 roku i w latach 1759 – 63, kiedy otrzymała obecny barokowy hełm. Wysunięta była częściowo przed kurtynę muru, w którym mieściła się brama. Do budowy nowego bastejowego systemu obronnego przystąpiono prawdopodobnie już w końcu XV wieku, mimo że dokument potwierdzający ten system pochodzi dopiero z 1506 roku. Z okresu tego zachowała się wydłużona basteja przy bramie Wojanowskiej opisana dokładnie pod hasłem „ kaplica św. Anny”. W okresie tym wzniesiono drugi, zewnętrzny pierścień murów, niższy i cieńszy od wewnętrznego, flankowany co 100 metrów otwartymi do wewnątrz półbasztami. Po wojnie trzydziestoletniej za starą fosą założono nowe umocnienia ziemne przystosowane do użycia artylerii. Rozwój przestrzenny miasta koncentrował się w wiekach następnych przy głównych traktach wychodzących z miasta (przedmieścia: Wojanowskie, Zamkowe, Długie). Na początku XVI wieku zbudowany został o czym jest wyżej napisane, drugi pierścień umocnień i nastąpił dalszy rozwój miasta, obejmujący przedmieścia. Zniszczenia wojny trzydziestoletniej w XVII wieku i początek XVIII wieku przyniosły rozbudowę, którą Jelenia Góra zawdzięcza rozwojowi rzemiosła i zamorskiego handlu. Z tego okresu pochodzą liczne zabytki wzniesione staraniem rady miejskiej i zamożnych kupieckich rodów. Zachowała się do dziś zabudowa i podziały parceli, m.in. ulicy Konopnickiej, są efektem rozwoju budownictwa w tym czasie. Ulica Kopernika (dawniej Schildauerstrasse) prowadziła do pn. – wsch. narożnika Rynku w kierunku wschodnim, po minięciu ul. Solnej lekko zakręcając ku północy do bramy Wojanowskiej. Ulica ta już od czasów lokacji należała do bardziej atrakcyjnych, stąd też zabudowa była obustronna. Najstarsze dokumenty wspominają domy przy ul. Konopnickiej pochodzące z I połowy XV w. (1430, 1436). Z zachowanych do dziś budynków większość wiąże się z barokową zabudową z XVIII wieku. Ulica zmieniła częściowo swój wygląd w II połowie XIX w. oraz w wyniku przebudowań mających miejsce na początku XX wieku. Stare Miasto, pomimo wielokrotnych zniszczeń związanych z pożarami i wojnami, zachowało swój pierwotny układ przestrzenny z XIII i XIV w. W obrębie dawnych murów pozostało wiele obiektów o cechach zabytkowych. Typowe układy domów, mimo że częściowo modernizowanych i przebudowywanych w XVIII i XIX w., czytelne były jeszcze do czasów najnowszych. Najbardziej reprezentacyjne kamienice znajdowały się w centralnej części miasta, przy Rynku. Duży, prostokątny rynek – centralny plac Starego Miasta, mieścił po środku ratusz otoczony dokoła zwartą zabudową, która posiadała wsparty na arkadach, sklepiony ciąg podcieni. Elewacje frontowe domów przyrynkowych posiadały bogaty wystrój plastyczny. Niestety prace renowacyjne lat sześćdziesiątych XX w. w większości je zatarły. W trakcie tych prac w miarę poprawnie zrekonstruowano tylko trakt podcieniowy, a także pozostawiono fasady pierzei północnej, w tym kamienice o pełnych traktach (50, 51, 52). Pomimo wymienionych przebudówek rynek jeleniogórski posiada w dalszym ciągu niepowtarzalny urok. Poza zabudową rynkową najlepiej zachowane wnętrza posiadają kamienice przy ul. Konopnickiej 6 i 16, Jasnej 3, Grodzkiej 4, Długiej 7 i 19 oraz 1 Maja 23.

KAMIENICA MIESZCZAŃSKA PRZY ULICY KONOPNICKIEJ 6

Budynek usytuowany jest w obrębie zabudowy Starego Miasta, na wschód od placu Ratuszowego. Kamienica przy ulicy Konopnickiej 6 jest jednym z najlepszych przykładów domów mieszkalnych powstałych po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej, w wyniku, której miast musiało odbudować większość budynków prawie od podstaw z ewentualnym wykorzystaniem starszych piwnic. Jedną z charakterystycznych cech powstających wtedy budowli był bogaty wystrój wnętrz i elewacji. Przy tym często stosuje się detal należący formalnie do minionej epoki stylowej. Typowe układy tych domów, mimo późniejszych modernizacji czytelne są jeszcze we wnętrzu kamienicy przy ulicy Długiej, Grodzkiej, Jasnej, Konopnickiej, Krótkiej, 1 Maja i Szkolnej. Do gruntownej przebudowy w latach sześćdziesiątych, najbardziej reprezentacyjne kamienice znajdowały się w pierzei rynkowej.
Omawiana kamienica widnieje na planie miasta z poł. XVIII w. Analiza sklepień piwnicznych pozwala jednak przesunąć czas powstania na pierwszą poł. XVII w. Kolejne przebudowy – polegające na niewielkich zmianach kształtu pomieszczeń – w niewielkim stopniu zatarły archaiczny układ dwutraktowego wnętrza z charakterystyczną kiedyś dla jeleniogórskich kamienic wiatą doświetlającą schody środkowego traktu, z oknami w ścianie poniżej sklepienia. Pozostałością XVIII-wiecznych przebudów są malowane stropy na I piętrze z zachowaną datą 1742 rok, balustrada zabezpieczająca górną kondygnację sieni oraz przyścienna drewniana szafa – kredens o konstrukcji płycinowo-ramowej i skromnej intarsji. Do wieku XVII należy natomiast zaliczyć trzy zbliżone do siebie okna na I piętrze, umieszczone w arkadach, których odcinkowe archiwoluty wsparte są na dwóch kolumienkach stojących na parapecie.

BRAMA WOJANOWSKA

Budowę nowożytnej bramy miejskiej rozpoczęto w 1756 roku. Jednak trwające wojny opóźniły pracę i dopiero w październiku 1763 roku została zakończona. Projektantem budowli był najprawdopodobniej architekt Michael Weise. Całość przypominała bardziej wejście do parku aniżeli do miasta. Początkowo w bramie istniały ciężkie wrota. W związku z rozrastaniem się miasta i zmniejszeniu się jego obronnego charakteru od 1855 roku rozpoczęto rozbieranie zewnętrznych murów obronnych, których stan techniczny był najgorszy. Dopiero w 1862 roku nastąpiło zezwolenie na rozbiórkę muru wewnętrznego, lecz z wyłączeniem wieży Bramy Zamkowej i Wojanowskiej. Od 1865 roku magistrat rozpoczął pertraktacje z rządem, aby ją usunąć z powodów komunikacyjnych. W 1867 roku po osobistej inspekcji ówczesny pruski konserwator von Quast zdecydował się na rozbiórkę bramy z zaleceniem przestawienia jej na inne miejsce, jako pamiątki historycznej. Z kilku propozycji nowych miejsc ostatecznie wybrano teren przed budynkiem koszar batalionu królewskiego regimentu grenadierów (obecna szkoła zawodowa przy ul. Obrońców Pokoju). Prace przy wzniesieniu nowej bramy na wzór starej i umieszczenie na niej zachowanych kartuszy, powierzono miejscowemu murarzowi Benno Ikae. Na wyższych filarach wewnętrznych po prawej stronie występuje godło z pruskim orłem, a nad przejściem dla pieszych łaciński napis. Po lewej stronie data ukończenia budowli, a dalej na zewnątrz orzeł śląski i dalej nad przejściami bramnymi dla pieszych z lewej strony herb miasta Jeleniej Góry, a z prawej łaciński napis. Środkowe herby wieńczą korony. Ponowne przeniesienie herbów orz zamontowanie ich na nowo wybudowanych filarach nastąpiło w 1998 roku z inicjatywy zarządu miasta. Powstała w międzyczasie zabudowa ul. 1 Maja uniemożliwiała ustawienie bramy dokładnie w jej pierwotnym miejscu. Ostatecznie ówczesny Wojewódzki Konserwator Zabytków w Jeleniej Górze wskazał miejsce przy kaplicy św. Anny i wież Bramy Wojanowskiej, czyli w miejscu gdzie znajdowała się średniowieczna brama, co potwierdziły wyprzedzające badania archeologiczne. W trakcie konserwacji rekonstruowano pierwotne polichromie kartuszy zgodnie z wynikami badań. Soczyste barwy a szczególnie czarny pruski orzeł wzbudziły początkowo odruch protestu. Z upływem czasu odbudowana Brama Wojanowska wzrosła w pejzaż ul. Konopnickiej. Ustawione ponownie w centrum Jeleniej Góry brama pełni funkcje reprezentacyjnego wejścia na rewaloryzowaną Starówkę.

ZESPÓŁ POKLASZTORNY

Dawny klasztor cysterski, obok rezydencji Schaffgotschów najpoważniejszy zespół zabytkowy Cieplic, jest położony nieopodal rzeki Kamiennej w sąsiedztwie zabudowań Uzdrowiskowych. Pierwsza wzmianka o istnieniu tutaj świątyni lub kaplicy pochodzi 1281r. W 1403 roku rycerz Gotsche Schoff – Pan na Chojniku i zamku Gryf – ufundował budowę plebani dla proboszcza i czterech zakonników sprowadzonych z klasztoru cysterskiego w Krzeszowie. Z powyższej wiadomości wynika, że musiał już istnieć i funkcjonować kościół. Budynek probostwa dwukrotnie uległ pożarom, w latach 1547-1582. Następna informacja o przebudowie świątyni pochodzi z roku 1587. Jednakże do dzisiaj w murach klasztoru zachowały się tylko elementy z przebudowy klasztoru w latach 1678-1684. Z tego okresu pochodzą dwa portale. Za opata Bernarda Rosy doszło do przebudowy plebani. W 1695 roku spaliła się średniowieczna zabudowa klasztorna. Połączony z klasztorem kościół zniszczył wielki pożar z 6 września 1711 roku. Odbudowa dzięki hrabiemu Hansowi Schaffgotschowi nastąpiła w latach 1712-1714. Pracami kierował budowniczy Kaspar Jentsch z Jeleniej Góry. Klasztor założony jest wokół trapezowego dziedzińca, jednotraktowy z zamkniętym krużgankiem. Wnętrza parteru i piętra przykrywa sklepienie kolebkowe z lunetami. Niektóre sufity piętra zdobi sztukateria. Z dawnego wyposażenia zachowały się dwa barokowe przedstawienia drzew genealogicznych Piastów Śląskich i rodu Schaffgotschów. Kościół jest założony na planie prostokąta, jednonawowy z rzędami kaplic i emporami ponad nimi. Wnętrze przykrywa sklepienie kolebkowe z lunetami. Świątynia wyróżnia się bogatym wystrojem, który pochodzi z czasów budowy kościoła. Bogactwo klasztorne spowodowały powstałe przy ciepłych źródłach łaźnie zdrojowe, przyciągające wielu gości. W wielkim ołtarzu, który powstał w 1716 roku jest przypisywany Heinrichowi Wagnerowi z Jeleniej Góry, znajduje się obraz ze szkoły Michaela Willmanna, przedstawiający Marię jako królową wszystkich świętych. Ponad obrazem glorii rzeźbiarskie przedstawienie Trójcy Świętej. Po prawej stronie ołtarza głównego stoi ołtarz ufundowany w 1782 roku prze hrabiego Jochanna Schaffgotscha. Rzeźby wykonał wspomniany Wagner z Jeleniej Góry i Jerenias Knechtel, a obraz patrona namalował Johann Kynast w roku 1783. Następny w kolejności ołtarz po stronie pod wezwaniem św. Anny Samotrzeciej jest również fundacji Schaffgotschów. Powstał w roku 1717 dzięki fundacji hrabiego Hansa Antona Schaffgotscha. Obraz główny namalował Knechtel. W ołtarzu 14 Wspomożycieli z 1716 roku znajduje się również obraz ze szkoły malarskiej M. Willmana. Bogata snycerka ołtarza wskazuje na wpływy warsztatu z Krzeszowa. Ostatni po tej stronie kościoła ołtarz poświęcony jest błogosławionemu Czesławowi. Podobnie jak poprzednie, pochodzi z fundacji Schaffgotschów. Wykonał go w 1793 roku krzeszowski rzeźbiarz Marianus Lachus. Po stronie północnej, w części środkowej znajduje się dobrej roboty ołtarz wykonany w 1721 r. przez snycerza Johanna Friedricha z Lubomierza. Dominantą ołtarza jest ołtarz przedstawiający św. Jadwigę przed krucyfiksem z ukrzyżowanym Chrystusem, który jedną ręką błogosławi świętą. Z warsztatu twórcy ołtarza św. Anny pochodzi następny ołtarz poświęcony Marii Wspomożycielce. Ołtarz pochodzi również z 1717 r. i ufundował go Anton Schaffgotsch. Po środku antependium umieszczono piękną płaskorzeźbę przedstawiającą Zwiastowanie NMP. Ostatnim ołtarzem jest ołtarz św. Walpurgii z 1782 r. Obraz świętej namalował w 1784 roku Anton Petz z Cieplic. Bogate wyposażenie uzupełniają organy i ambona. Pochodząca z ok. 1792 roku polichromowana ambona, z bogato rzeźbionym koszem, parapetem i baldachimem, jest darem opata Dominika Geyera. Instrument organowy zainstalowano w 1765 roku, kamienna chrzcielnica pochodzi 1791 roku i jest autorstwa Heinricha Gechlsa. Ponadto na pilastrach i ścianach empor zamieszczonych jest 12 obrazów z wizerunkami apostołów z wpływami artystycznymi charakterystycznymi dla Michaela Willmanna. Na ścianach galerii znajduje się 7 dużych obrazów pochodzących z XIX wieku i przedstawiających świętych: Jana Chrzciciela, Bernarda, Marię Magdalenę, Barbarę, Jadwigę, Franciszka z Asyżu i Anioła Sruża. Pod emporą organową wiszą 3 dużej wartości artystycznej obrazy, namalowane przez ucznia Willmanna, Johanna Franza Hoffmanna w 1736 roku. Środkowy największy obraz przedstawia zdjęcie z krzyża, po bokach – Chrystusa w Ogrójcu oraz Chrystusa w Otchłani. Obok kościoła wznosi się dzwonnica zbudowana w latach 1709-1710 przez budowniczego Eliasa Scholza. W murze otaczającym dziedziniec kościelny znajdują się różnej wielkości płyty nagrobne rodziny Schaffgotschów, pochodzące z lat 1579-1624, pierwotnie umieszczone w kościele w Radomierzu koło Jeleniej Góry. Stojąca obok figura przedstawia św. Floriana, patrona strażaków gaszącego pożar. Z tyłu za kościołem umieszczono w roku 1724 kolumnę Trójcy Świętej. Obok umieszczono figury świętych: Sebastiana i Huberta. Ponad bramą prowadzącą do dawnego ogrodu znajdują się rzeźby św. Bernarda i Scholastyki adorujących Najświętszy Sakrament. Na wschodniej zewnętrznej ścianie kościoła znajdują się dwa nagrobki z polskimi nazwiskami. Starszy z 1829 należy do Antoniego Midęckiego z Księstwa Poznańskiego. Na drugiej płycie jest inskrypcja w języku polskim: „wiecznem snem uśpiony tu spoczywa Telesfor Rzepecki z Górki Duchownej w Księstwie Poznańskim urodzony dnia 8 stycznia 1805, zmarł dnia 1 maja 1838”. Prawdopodobnie obydwaj Polacy, przebywali w Cieplicach na leczeniu, niestety – nieskutecznym.

KOŚCIÓŁ EWANGELICKO AUGSBURSKI POD WEZWANIEM ZBAWICIELA

Kościół usytuowany jest na terenie dawnego cmentarza, którego jeden z boków stanowi obecny plac Piastowski, centralne miejsce starego uzdrowiska. W Cieplicach już w 1524 roku odprawiano nabożeństwa luterańskiego, luterańskiego od 1540 r. – we własnym kościele pod wezwaniem św. Jana. W okresie kontrreformacji ewangelicy spotykali się w lasach, w ustronnych górskich miejscach. W późniejszym okresie (po 1718 r.) uczęszczali do wybudowania w Jeleniej Górze Kościoła Łaski. Poprawa sytuacji wyznaniowej po 1740 roku umożliwiła ewangelikom postawienie w centrum miasta drewnianego kościoła, a potem murowanej świątyni w latach 1774 – 1777, według projektu miejscowego muratora Demusa. Budowla jest jednym z najbardziej interesujących przykładów ewangelickiej architektury kościelnej na Śląsku. Stanowi on ostatnie ogniwo długiego łańcucha rozwojowego zapoczątkowanego świdnickim kościołem Pokoju. Jest to budowla salowa, założona na prostokącie z płytkami, ale szerokimi ryzalitami trójbocznymi w ścianach podłużnych. Nawiązuje do zredukowanego planu krzyża. Na osi stoi wieża na rzucie kwadratu, zwieńczona ośmiobocznym hełmem z latarnią. Empory nie powtarzają zarysu ścian zewnętrznych, a poszerzenie przestrzeni wewnętrznej ułatwiło założenie empor na planie elipsy niezwiązanych z konstrukcją murów, lecz zgodnie z tradycją Śląską, wspartych na wolnostojących podporach. Owalny zarys empor przerwany jest na osi podłużnej ołtarzem, a ponad nim usytuowano bogato rozbudowany prospekt organowy. Ambona ustawiona została osobno. Wyposażenie rokokowo – klasycystyczne, w tym ołtarz z 1777 roku autorstwa Weidlicha z obrazem prof. Ihlee z 1870 r. prospekt organowy oraz ambona wykonana przez Heinricha Wagnera pochodzą z tego samego roku. Chrzcielnica pochodzi z dawnego kościółka, jest datowana na 1742 rok. Kryształowe żyrandole z pocz. XIX wieku wykonane zostały w hucie „Józefina” w Szklarskiej Porębie. Uzupełnieniem wystroju są późnobarokowe empory i ławy z ok. 1790 roku, z bogatymi złoconymi elementami snycerskimi. Niedawno odnalezione naczynia liturgiczne i kufle wzbogaciły dotychczasowe wyposażenie świątyni. Najstarszy kufel pochodzi z XVII wieku. Jest cenną pamiątką historyczną, ponieważ zdobi go m.in. medal z podobizną ostatniego księcia brzesko – legnickiego z dynastii Piastów.

PAŁAC SCHAFFGOTSCHÓW, PARK I KOMPLEKS ZDROJOWY

Piękna, monumentalna rezydencja rodziny Schaffgotschów usytuowana jest w centrum miasta od wieków posiadającego status uzdrowiska. W 1381 roku wieś, a w 1403 źródło z leczniczą wodą kupił rycerz Gotsche Schoff – protoplasta potężnego rodu Schaffgotschów. Pierwotny pałac znany jest z rysunku z 1719 roku. Był tu obiekt dwuskrzydłowy z renesansowymi szczytami. Po pożarze zamku Chojnik w roku 1675 Schaffgotschowie przenieśli się na stałe do pałacu w Cieplicach. W 1687 roku uzdrowisko odwiedziła królowa Marysieńka – małżonka króla Jana III Sobieskiego, a liczny dwór zatrzymał się w zabudowaniach pałacu. W roku 1777 pałac został poważnie zniszczony przez pożar. Całkowicie nowy obiekt wzniesiony został w latach 1784 – 1788 przez Johanna Georga Rudolfa, przypuszczalnie wg projektu wykonanego w Pradze. Masywna bryła i rozwiązanie fasady są dowodem na trwanie budowniczego pałacu jeszcze w stylu późnego baroku. Murowany budynek pałacowy zrealizowany został jako trójskrzydłowe założenie, zwrócone są wydłużoną fasadą do pałacu, zaś skrzydłami ku ogrodowi. Trójkondygnacyjna bryła budynku pałacowego została nakryta wysokim dachem z lukarnami i wysokimi kominami. Wydłużona 21 – osiowa elewacja frontowa pałacu została ozdobiona dwoma trzyosiowymi ryzalitami pozornymi zwierającymi portale oraz ujmującymi siedem środkowych osi okiennych. Wieńczące ryzality półkoliste kartusze wypełniono herbami Schaffgotschów, ujęto po bokach attykami ze spoczywającymi na nich kobiecymi posągami oraz zwieńczono wazami. Wnętrza kilkakrotnie przebudowywane zachowały wiele oryginalnej bogatej dekoracji i nawet resztki dawnego wyposażenia. Parter posiada sklepienia w przeciwieństwie do wyższych kondygnacji krytych stropami fasetowymi. W kilku salach piętra zachowały się stylowe urządzenia klasycystyczne (posadzki, obicia ścian, plafony, boazerie itp.). Na szczególną uwagę zasługuje m.in. sala balowa zaprojektowana przez mistrza Kurza z Kowar, bodajże najpiękniejsza z jeszcze zachowanych na terenie kotliny jeleniogórskiej. Posiada ściany i sufity bogato zdobione sztukaterią, intarsjowaną mozaikę podłogową, dwa klasycystyczne piece, kryształowy żyrandol oraz lustra. Ściany zdobią medaliony przedstawiające personifikacje antycznych bogiń. W sali Niebieskiej i Lustrzanej zachowały się piece i meble z epoki, parkiety i sztukaterie. Ozdobą uzdrowiska jest starannie utrzymany park w stylu angielskim. Zaprojektowany w 1819 r., powstał w wyniku współpracy ogrodnika Walthera z Bukowca i Antona Mallickha, architekta, kierownika hrabiowskiego urzędu budowlanego. Po prawej stronie centralnej alei wznosi się klasycystyczny pawilon „Edward”, po lewej empirowy Teatr Zdrojowy wybudowany w 1836 roku i przylegający do niego klasycystyczny budynek dawnej Galerii z lat 1798 i 1800, zaprojektowany przez Carla Geislera. „Galeria” nawiązuje do renesansowych włoskich willi. Posiada kolumnowy portyk zwieńczony tympanonem. Bryłę dachu wieńczy kopuła z wazonem. Budynek teatru wzniesiono w latach 1835 – 1836 r. wg projektu architekta Alberta Tollberga. Jak wykazała Iwona Rybka, teatr w Cieplicach jest obecnie najstarszym teatrem publicznym na Dolnym Śląsku i reprezentuje nurt schinklowskiego romantycznego klasycyzmu. Piętrową fasadę wieńczy szeroki tympanon z reliefem. Wewnątrz mieści się owalna sala widokowa z balkonami oraz scena teatralna z niewielkim zapleczem. Wnętrza utrzymane są w klasycystycznym stylu. Malowidła na suficie i płycinach balkonów zostały retuszowane bądź zasłonięte w czasie remontu w latach 1964 – 1967. Na terenie Parku Zdrojowego wznosi się również niewielka kaplica z lat dziewięćdziesiątych XIX wieku z rzeźbą św. Rodziny. Niedaleko pałacu od strony parku usytuowany jest pomnik z rzeźbą przedstawiającą postać symbolizującą Michała Archanioła zabijającego postać symbolizującą diabła. Pomnik składa się z granitowego cokołu z łacińskim napisem oraz dwu wspomnianych postaci odlanych w brązie. Wykonany został w 1903 r. przez A. Rüllera na zamówienie właścicieli pałacu. W 1838 roku został poszerzony przez przybyłego z Bad Muskau, Rittera, ogrodnika księcia Pücklera. Aleja parkowa w kierunku południowym doprowadza do tzw. Parku Norweskiego biorącego nazwę od istniejącego tutaj drewnianego pawilonu w stylu norweskim, w którym obecnie mieści się Muzeum Przyrodnicze. Ten nietypowy dla miejscowego budownictwa obiekt jest zbudowany całkowicie z drewna z wyjątkiem wysokiego podpiwniczenia. Fundatorem był właściciel fabryki maszyn papierniczych w Cieplicach – Engen Füllner. Projekt wykonał architekt Holm Munthe z Oslo. Pawilon oddany do użytku w 1909 r. i z miejsca stał się jedną z najpopularniejszych restauracji Cieplic i okolic. Jest to piętrowa budowla, wzorowana na ludowym budownictwie norweskim. Pierwowzorem była restauracja „Frognerseteren” w Oslo. Z wykonanej przez miejscową szkołę rzemiosł snycerki zwracają uwagę profilowane zakończenia belek i krokwi, oraz sterczyny szczytów nawiązujące wyraźnie do form dziobów łodzi Wikingów podobnie jak w świątyni Wang.

PAŁAC PRZY UL. JAGIELLOŃSKIEJ NR 2

Obiekt położony jest po lewej stronie rzeki Kamiennej, naprzeciw mostu po przeciwnej stronie centrum Cieplic. Budynek fasadą zwrócony jest w kierunku płd. – wsch.. Dawniej otoczony był ogrodem. Początki budowlanej historii pałacu są nam nieznane. Z badań cech stylowych oraz murów elewacji podwórkowych wynika, że pałac barokowy o obecnych cechach jest wynikiem przebudowy wcześniejszego obiektu. Zdaniem Güntera Grundmanna, przedwojennego konserwatora zabytków, budowa pałacu nastąpiła w 1730 roku z zachowaniem najprawdopodobniej reliktów starszego obiektu. Powyższa data była umieszczona nad portalem głównym. W polskiej literaturze powojennej zaczęto obiekt nazywać pałacem Marysieńki. Uczyniono to na pamiątkę pobytu w Cieplicach na kuracji królowej Marysieńki, żony Jana III Sobieskiego. Autorem budowy pałacu mógł być Kaspar Jentsch. Historyk sztuki Arne Franke twierdzi, że powyższemu budownictwu zlecił budowę rezydencji kupiec Gottfried Römisch. Właścicielami byli prawdopodobnie szlachcice nie posiadający tytułu hrabiowskiego. Później, od połowy XIX wieku stał się rezydencją rodziny von Ziethen, która użytkowała obiekt do około 1900 roku. Hans Ernst Karl von Ziethen był generałem, komendantem Śląska i na starość zamieszkał w pałacu dogodnie położonym względem uzdrowiska, z którego hrabia często korzystał. Ostatnim właścicielem w okresie międzywojennym był Oswald Birke. Około pierwszej wojny światowej dobudowano do skrzydła płn. – wsch. szpecący aneks piwniczny, przestrzeń między skrzydłami wypełniono szklanym dachem z werandą oraz przerobiono małe lukarny w dachu. Po wojnie początkowo pałacyk użytkowany był przez szkołę muzyczną, ostatnio jako dom wczasowy. Plan ukształtowany został w kształcie litery U (z dwoma ryzalitami). Dwukondygnacyjny pałacyk nakryty jest dachem mansardowym. Elewacja frontowa jest siedmioosiowa, symetryczna z środkowo umieszczonym portalem. Powyżej trójosiowy opływowy szczyt został oflankowany przez sterczyny, a skrajne osie elewacji artykułowane są pilastrami. Portal o podwieszonym wykroju prześwitu ujęty jest w profilowane obramowanie z piaskowca. Na gzymsie pod pilastrami stoją dwa rokokowe wazony. Z czasów powstania portalu zachowała się ozdobnie kuta krata świetlikowa. Pozostałe elewacje są proste i pozbawione występującego na fasadzie frontowej detalu architektonicznego. Wnętrza zachowały układ barokowy a także wszystkie sklepienia. Na osi znajduje się sień przelotowa, przesklepiona kolebą z krzyżującymi się lunetami oraz pośrodku usytuowane schody na piętro, jednobiegowe, sklepione odcinkowo. Pozostałe pomieszczenia na parterze sklepione są kolebką z lunetami, a jedno narożne zachowało bogatą dekorację sztukatorską. Pierwsze piętro posiada pomieszczenia nakryte stropami z fasetą pokryte sztukaterią m.in. z motywami orłów i tarczą herbową. Również w sieni znajdują się dekoracje sztukatorskie (elementy roślinno – wstęgowe, putta i popiersia niewiast na tle wolutowo – palmetowych kartuszy). W narożnej sali na pierwszym piętrze umieszczony jest strop belkowy z polichromią o motywach akantów i wici roślinnej. Zachowany wystrój można datować na pierwszą połowę XVIII wieku.

TZW. „DŁUGI DOM”

Okazały dom usytuowany jest po prawej stronie rzeki Kamiennej, przed małym placem, który stanowi jakby węzeł komunikacyjny dla zbiegających się tutaj ulic połączonych mostem. Obok budynku istnieją zabudowania klasztorne i sanatoryjne.
Pierwotny budynek wybudowany został w roku 1537 i stanowił część cysterskich założeń klasztornych. Początkowo pełnił funkcję gospody i mieszkania dla ważnych gości. Gruntowna przebudowa na dom kuracjuszy nastąpił w latach 1689-1693. Pałacowe założenie rezydencji opata i przeora miało zgodne z ambicjami Bernharda Rosy konkurować z siedzibą hrabiowską. Prawdopodobnie projektantem był architekt Martin Urban z Lubawki. Wówczas „Długi Dom” uzyskał obecny barokowy wygląd. Zostały do niego przyłączone dwie okrągłe łaźnie z lat 1627-1662, początkowo połączone drewnianą galerią z domem gościnnym. W końcu XVIII wieku obiekt został zakupiony przez Schaffgotschów. Po kasacie klasztoru mieścił bibliotekę Schaffgotschów i zbiory przyrodnicze. Mieściło się tutaj 80000 tomów biblioteki rodowej. Po wojnie zlokalizowano tu także początkowo muzeum. Od 1965 roku obiekt staje się siedzibą Dyrekcji Uzdrowiska Cieplice. Biblioteka i archiwum przypadły w udziale Zakładowi im. Ossolińskich i Archiwum Państwowemu we Wrocławiu, a kolekcja obiektów przyrodniczych została przeniesiona do Pawilonu Norweskiego. Zbiory dawnej broni zostały przekazane Muzeum Wojskowemu w Warszawie. Remont prowadzony w latach 1972-1978 zatarł dużo elementów dekoracji wnętrz na pierwszym piętrze, gdzie wprowadzono wtórne ściany działowe.
Budynek jest założony na rzucie wydłużonego prostokąta. Posiada pomieszczenia w układzie jednotraktowym z korytarzem, który pierwotnie od strony kościoła był krużgankiem. Długa dziesięcioosiowa elewacja, o kompozycji symetrycznej jest bogato zdobiona zdublowanymi pilastrami, występującymi w wielkim porządku (biegną przez wysokość wszystkich kondygnacji). Na wysokości trzeciej kondygnacji znajdują się kapitale pilastrów z dekoracją roślinną.
Wewnątrz na parterze i na pierwszym piętrze przeważają pomieszczenia przesklepione kolebką z lunetami.

FIGURA JANA NEPOMUCEGO W CIEPLICACH.

Rzeźba usytuowana w pobliżu mostu na rzeką Kamienną przy ulicy Piotra Ściegiennego, w pobliżu pijalni wód mineralnych.
Figura Johanna Nepomucena, bardzo popularnego świętego na Śląsku i w Czechach, została ufundowana przez grafa Jana Schaffgotscha w 1712 roku. Wykonawcą dzieła został znany śląski rzeźbiarz, pochodzący ze Świdnicy Georg Leonhard Weber. Zgodnie z wolą hrabiego pomnik miał być wierną kopią wykonanej przez artystę w 1711 roku figury ustawionej w Jaworze.
Przedstawienie posiada typowe atrybuty: św. Jan trzyma krucyfiks i zamkniętą księgę, ubrany jest w strój kapłana, a palec prawej ręki przykłada do ust w geście milczenia, co także symbolizuje zamknięta księga. Rzeźba jest uznawana za przykład dużych umiejętności i dojrzałego już wtedy warsztatu Webera.
Święty stoi na dwukondygnacyjnym cokole. Górny, mniejszy o obłym kształcie, od strony czołowej ma płaskorzeźbiony herb Schaffgotschów i inskrypcję poświęconą świętemu. Po bokach znajdują się herby żon fundatora, zaś z tyłu w herbie jest inskrypcja upamiętniająca potężny ród i data wystawienia pomnika: 1713 rok. Bardzo cenne polonicum zawiera kartusz dolny od frontu. Z treści łacińskiego tekstu wynika, że fundatorem cokołu był w 1758 roku Polak Rafał Gurowski przebywający na leczeniu w Cieplicach. Rodzina Gurowskich wywodziła się z Wielkopolski. Interesująca jest treść napisu, który w tłumaczeniu Lecha Rugały brzmi: „ Ofiarowuję z obowiązku, za pozwoleniem Schaffgotscha, podporę pomnika, wznosząc wieczyste potomnym dzieło, dar hrabiego Gurowskiego, podpisującego się rodem Polaka”. Serdecznie orędownik prosi o opiekę świętego dla ziemi.
Prawdopodobnie po zniszczeniu mostu przez powódź w 1750 roku figura względnie jej cokół był bardzo uszkodzony, a wobec trudnej sytuacji materialnej zakonu cystersów po zajęciu Śląska prze Prusy i braku zainteresowania Schaffgotschów tym pomnikiem, Gurowscy ufundowali w 1758 roku cokół umożliwiający trwałe ustawienie figury na moście.

JELENIA GÓRA – CZARNE
DWÓR, UL. STRUMYKOWA 2

Czarne (dawniej Schwarzbach – Czarny Strumień) to dawna wieś podmiejska włączona do Jeleniej Góry w 1973 roku. Dwór jest malowniczo położony w dolinie potoku Pijawnika.
Wstępne badania archeologiczne dowodzą, że w miejscu obecnego dworu istniała budowla być może sięgająca XIV lub XV wieku, tak przynajmniej datują archeolodzy ceramikę odnalezioną w odkrytej średniowiecznej studni.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pojawia się już w roku 1305. Kolejna data w dokumentach źródłowych to rok 1370, kiedy rycerz Georg von Schwarzbach nabywa od wdowy po poprzednim właścicielu sołectwo w dzisiejszym Czarnem. W roku 1534 majątek dziedziczy Wenzel Schoffgotsche, a z kolei po jego śmierci w roku 1556 właścicielem majątku zostaje jego brat Casper. W roku 1559 Casper Schoffgotsch rozpoczyna budowę murowanego dworu. Po Schaffgotschach w 1584 roku w posiadanie dworu wszedł Gregorius von Kahlen. Od roku 1606 właścicielem Czarnego zostaje Friedrich Niptsch z Sokołowca. W lipcu 1623 roku w dworze wybucha pożar. Z roku 1656 pochodzi wiadomość, że Ernst von Nimptsch kończy budowę i rozbudowę dworu, który uzyskuje kształt zbliżony do obecnego. Prace remontowe prowadzone w latach dwudziestych XVIII wieku spowodowały likwidację renesansowych szczytów. W 1679 roku Ernst von Nimptsch sprzedaje majątek Czarne miastu Jelenia Góra. W 1718 roku spłonęły bliżej nieopisane części zamku, które zdaniem Scholze zostały odbudowane. Wtedy wieża otrzymała barokowy hełm znany z ryciny oraz dobudowano, do skrzydła wschodniego równoległy budynek o tej samej wysokości. Około 1885 roku nastąpiła przebudowa i modernizacja dworu; zredukowano bryłę o skrzydło wschodnie i rozebrano ściany szczytowe, a dachy otrzymały dzisiejszy wygląd dwuspadowy. Do przełomu wieku dzierżawcami majątku byli panowie Wiedner i Marz. Od 1921 do 1945 roku mieszkała tu rodzina Rahm.
Dwór Czarne pomimo przebudowy i zniszczeń powojennych stanowi w dalszym ciągu bardzo dobry przykład rezydencji z dziedzińcem i gankiem, ukształtowanej w okresie rozwiniętego i późnego renesansu na Dolnym Śląsku. Obecny obiekt jest założony na czworokątnym rzucie z wewnętrznym dziedzińcem przez most, bramę i ozdobny renesansowy portal, który w elementach jest przechowywany w magazynie. Założenie obiegała głęboka fosa wypełniona wodą. Na osi kamiennego mostu, odsłoniętego w trakcie prac w latach 1999-2000 znajdowała się wież bramna. W jednym z narożników zachowała się wieża z kluczowymi strzelnicami. Wystrój architektoniczny dopełniają w fasadzie obramienia okienne profilowane w piaskowcu. Ciekawym, do dziś zachowanym elementem wystroju dziedzińca są dębowe portale profilowane na wzór obramień okiennych. Z wystroju wnętrza zachowały się sklepienia na parterze oraz bogato profilowane stropy drewniane. Stosunkowo najlepiej zachowały się one nad pomieszczeniami narożnika południowo-wschodniego, gdzie na parterze i piętrze znajdowały się dwie największe komnaty dworu. Na ścianach pozostały fragmenty renesansowych malowideł. W pobliżu dworku znajdują się budynki folwarczne.
Do czasów powojennych dwór dotrwał w dobrym stanie. Jego ostatni niemieccy dzierżawcy wyprowadzili się w październiku 1946 roku. Od czasów przejęcia dworu przez PGR w roku 1948 nastąpiła powolna jego dewastacja. Od roku 1983 z inicjatywy architekta Jacka Jakubca do chwili obecnej trwa remont i konserwacja zniszczonego obiektu. W 1991 roku dwór oficjalnie przejęła w użytkowanie Fundacja Kultury Ekologicznej. Dwór Czarne ma spełniać w przyszłości funkcje centrum ekologicznego i ośrodka szkoleń konserwatorskich.

JELENIA GÓRA – JAGNIĄTKÓW
WILLA GERHARTA HAUPTMANNA

Willa znanego niemieckiego pisarza Gerharta Hauptmanna, żyjącego w latach 1862-1946, laureata nagrody Nobla w 1912 roku, znajduje się we wsi Jagniątków (obecnie w granicach administracyjnych Jeleniej Góry) przy ulicy Michałowickiej 32. Jagniątków jest chętnie odwiedzaną podgórską miejscowością o charakterze turystyczno-rekreacyjnym, zlokalizowaną w pobliżu Jeleniej Góry, u podnóża Karkonoszy.
Wokół domu rozciąga się na zboczu park, porośnięty licznymi gatunkami drzew iglastych i liściastych a także krzewów ozdobnych. W południowej części parku znajdują się pozostałości niewielkiego stawu, w kilku zaś miejscach można natknąć się na malownicze skałki. Willa pisarza wykorzystywana była do niedawna jako dom wczasowy dla dzieci z terenów dotkniętych klęską ekologiczną. Wzniesiono ją dla G. Hauptmanna w latach 1900-1901 wg projektu berlińskiego architekta Hansa Grisebacha.
Jest to malownicza secesyjna budowla, zwana Haus Wiesenstein (łąkowy kamień), dwukondygnacyjna o rozczłonkowanej bryle, z dwiema basztami, znakomicie wpisana w podgórski krajobraz. Wewnątrz zachowało się w dobrym stanie szereg secesyjnych detali architektonicznych i elementów wystroju wnętrza, takich jak witraże, boazerie, stolarka okienna i drzwiowa, okucia, itp. Reprezentacyjny hol, mieszczący dwubiegowe schody na galerię, został nakryty neogotyckim sklepieniem w typie kryształowego. Pod galerią są sklepienia krzyżowe, oparte na wspornikach złożonych z wałka i ornamentu liściastego na koszyczku. Od parteru galerię wspierają dwie kolumny w typie jońskim. Na ścianie południowej zachował się kominek. W ścianie wschodniej umieszczone trzy wysokie okna wypełnione szkłem witrażowym. Na sklepieniu głównym są cztery płaskie klosze lamp w ozdobnych, metalowych, nieregularnych, złoconych gwiazdach. W 1922 roku pochodzący z Gryfowa Śląskiego malarz J.M. Avenarius namalował w holu monumentalną figuralną polichromię, opartą na motywach zaczerpniętych z twórczości pisarza, która stała się najwartościowszym i najczęściej podziwianym elementem wystroju wnętrza Polichromia była poddana pracom konserwatorskim w początkach tal 90. W willi mieści się również niewielka izba pamiątek po słynnym pisarzu. W przyszłości w willi będzie zorganizowany Dom Pracy Twórczej. W chwili obecnej w willi zostało utworzone muzeum Noblisty i Centrum Badań, Wymiany i Spotkań zajmujące się upowszechnianiem literatury.

JELENIA GÓRA – MACIEJOWA
KOŚCIÓŁ FILIALNY POD WEZWANIEM ŚW. PIOTRA I PAWŁA

Rzymsko-katolicki kościół parafialny pod wezwaniem św. Piotra i Pawła w Maciejowej położony jest w środku wsi łańcuchówki, na pagórku, u zbiegu potoków Radomierki i Komara. Kościół stoi pośrodku cmentarza założonego na planie owalnym, zniekształconym w ostatnich czasach przez dołączenie nowego cmentarza grzebalnego. Cmentarz otoczony jest murem, który w części wschodniej wzmocniony jest kilkoma skarpami. W północno-wschodnim narożniku muru znajduje się półkolista basteja. W roku 1913 przy okazji sprzedaży wsi wymieniony jest m.in. także patronat kościoła, a 30 stycznia 1386 roku datowana jest wzmianka o ołtarzu św. Mikołaja „in ecclesia parochiali in Meinwalde”. W XV wieku powstaje kościół murowany w typie śląskich kościołów wiejskich (węższe prezbiterium, nawa, wieża). W 1538 roku nastąpiło powołanie pierwszego pastora ewangelickiego. W 1622 roku dobudowano do południowo-wschodniej części nawy zakrystię i przedsionek służący jako wejście na emporę kolatorską i do krypty kolatorskiej pod zakrystią. Z tego też okresu (lub może nieco wcześniejszego) pochodzi basteja muru cmentarnego. W roku 1646, podczas wojny trzydziestoletniej nastąpił pożar kościoła. Wkrótce potem odbudowano go z częściowym wykorzystaniem murów dawnej budowli (zwłaszcza wieży i nawy). W roku 1687 zostaje zbudowany nowy wielki ołtarz. Z początkiem roku 1707 kościół uległ ponownemu pożarowi. Po pożarze odbudowano wieżę i resztę kościoła. Budowla orientowana. Kościół zbudowany jest na planie wydłużonego prostokąta z niewyodrębnionym prezbiterium, z kwadratową wieżą na osi od zachodu i prostokątną przybudówką od południa. Czterokondygnacjowa wieża zwieńczona jest barokowym hełmem z przeźroczem. Na szczycie pierwotnej XV-wiecznej wieży wisi chorągiewka z datą 1707r. Przebicie przejścia przez wieżę zapewne późniejsze, z czasów odbudowy z roku 1646 lub 1707.
Przedsionek posiada trzy portale renesansowe, identyczne z portalami z zamku Świny. Jeden z nich (zewnętrzny) opatrzony jest datą 1622. Zamurowanie innego wskazuje, że pierwotnie z przedsionka wiodło wejście na nieistniejącą dziś emporę kolatorską wewnątrz nawy. Zakrystia sklepiona jest krzyżowo, podobnie do nawy.
Główny ołtarz pochodzi z 2 połowy XVIII wieku z rokokową i klasyczną ornamentyką. Po bokach dwie małe bramki zwieńczone barokowymi rzeźbami św. Józefa i św. Ekspedyta. Obraz św. Piotra i Pawła z 1911 roku i olejny, autorstwa W. Thielz-Briesnitz, ujmują dwie kolumny i wspierają barokowe, przełamane i faliste belkowanie, na którym umieszczona jest nasada z barokowym obrazem Anny uczącej Marię (olej na płótnie, XVIII wiek), po bokach zaś dwie rzeźby alegoryczne. Boczny ołtarz Ukrzyżowania wykonany w stylu barokowym z XVIII wieku. Obraz Ukrzyżowania ujmują dwie cylindryczne, gładkie kolumny z kompozytowymi kapitelami, podtrzymujące przerwany gzyms, ozdobiony bogatym rzeźbiarskim zwieńczeniem (Bóg Ojciec, putta, dwa anioły z symbolami Męki Pańskiej). Boczny ołtarz św. Jana Nepomucena z połowy XVIII wieku w typie poprzedniego. Obraz św. Jana Nepomucena prawdopodobnie został przemalowany około roku 1900. W zwieńczeniu cztery putta z symbolami św. Jana Nepomucena: zamek, serce, palma, palec na ustach. Drewniana ambona, biała ze złoceniami, pochodzi z początku XIX wieku. Na słupie kolisty korpus ozdobiony reliefami ze scenami z życia św. Jana Chrzciciela. Baldachim zdobiony girlandami. Barokowa chrzcielnica z połowy XVIII wieku została wykonana z marmuru wojcieszowskiego. Obraz „Pożegnanie Apostołów Piotra i Pawła” do roku 1911 umieszczony był w głównym ołtarzu. Obecnie znajduje się na ścianie południowej.
Wystrój dopełniają liczne epitafia z XV wieku poświęcone rodzinie Zedlitzów.

JELENIA GÓRA – SOBIESZÓW
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM ŚW. MARCINA

Kościół położony na malowniczym wzgórzu przy drodze do Piechowic. Najstarszy dokument związany z Sobieszowem pochodzi z 1305 roku wzmiankując wioskę (Dorf Hermanii Villa). Można przypuszczać, że kościół względnie kaplica pod wezwaniem św. Barbary już wtedy istniała. Dokument księżnej Agnieszki ze Świdnicy z 1387 roku wymienia już proboszcza Nicolausa z Sobieszowa. Następna informacja z 1393 r. wymienia ponownie proboszcza Nicolausa, ale jako opiekuna kaplicy na Chojniku. Kronikarz kościoła, ksiądz Klenner wymienia w 1486 rok jako najpóźniejszą datę powstania budowli opierając się przy tym na dacie wyrytej na kamiennej chrzcielnicy należącej wtedy do wyposażenia z tego okresu, a obecnie znajdującej się w kościele w Podgórzynie. Był to niewątpliwie kościół murowany w stylu gotyckim. W rękach protestantów znajdował się od 1520 r. do tzw. redukcji (odebrania pod przymusem) w 1653 roku. Od tego czasu jest kościołem katolickim. W latach 1781 – 82 z inicjatywy hrabiego Johanna Nepomuka Schaffgotscha nastąpiła generalna przebudowa. Kościół został w stosunku do wcześniejszego znacznie powiększony, otrzymał okna barokowe, nowe sklepienie oraz dach kryty dachówką. Obok kościoła stoi wieża – mało spotykana na Śląsku przykład kampanili. W 1648 roku wieżę przebudowano albo odbudowano. Prace budowlane wykonał Peter Zimmermann. Na szczycie wieży znajduje się chorągiewka z datą budowy: 1647. Wieża otrzymała w roku 1728 nowy zegar, wykonany przez Georga Klose. Kościół orientowany, zbudowany na rzucie prostokąta, nakryty dwuspadowym dachem. Wnętrze w wyniku przeprucia ściany północnej arkadami jest dwunawowe. Okna i portale posiadają wykroje koszowe w kamiennych opaskach. Nawę przykrywa sklepienie kolebkowe z lunetami. Wewnątrz zachowało się cenne późnobarokowe wyposażenie pochodzące z czasów przebudowy kościoła. Ołtarz główny został wykonany w roku 1785 w pracowni Augustina Wagnera z Jeleniej Góry. Rzeźby całkowicie złocone przedstawiają św. Józefa i św. Ekspedyta. Centralnie umieszczony obraz przedstawia św. Marcina z Tours i jest sygnowany przez Hieronima Richtera w 1870 roku. Na południowej stronie nawy znajduje się boczny ołtarz poświęcony św. Józefowi, namalowany przez tego samego artystę. Po stronie północnej stoi ołtarz Matki Bożej z obrazem również Richtera. Bardzo efektownie wygląda ambona z bogatą snycerką z okresu późnego baroku. Nie użytkowane organy pochodzą z 1873 roku. Piękny żyrandol ufundowano w roku 1816. Wewnątrz przy wejściu północnym stoją dwie figurki: św. Jadwigi i św. Jana Nepomucena. Na południowym murze kościoła są 4 ozdobne kamienne epitafia, w tym Hansa Karla Neumanna, zasłużonego bibliotekarza rodziny Schaffgotschów. Wejście północne zostało przyozdobione po obu stronach ustawionymi na niewielkich cokołach piaskowcowymi rzeźbami św. Floriana i św. Leonarda z 1803 roku.

JELENIA GÓRA – SOBIESZÓW
KOŚCIÓŁ NAJŚWIĘTSZEGO SERCA PANA JEZUSA W SOBIESZOWIE

Usytuowany poniżej kościół pw. św. Marcina przy drodze do Piechowic w otoczeniu zabudowy mieszkalnej.
Wzniesiony po zajęciu Śląska przez Prusy dla licznej gminy ewangelickiej. Zbudowany został według planów architekta Georga Porrmanna z Sobieszowa, z udziałem cieśli Gottfrieda Matterna z Zachełmia w latach 1744-175. Pierwsze nabożeństwo odbyło się 19 września 1945 roku. Sklepienie jest późniejsze i pochodzi z 1777 roku, z tego czasu pochodzi także zdobiąca je polichromia. W roku 1796 kościół otrzymał dwie kondygnacje empor – charakterystyczny element wystroju świątyń ewangelickich.
Jest to budowla na rzucie prostokąta, salowa. Elewacja frontowa podzielona jest na siedem osi, boczne pięcioosiowe, dzielone lizenami wykonanymi z tynku, z oknami w dwóch rzędach: dolne prostokątne, górne zamknięte łukowo. Całość nakrywa dach łamany, dawniej kryty gontem i łupikiem, a obecnie blachą miedzianą. Kościół zwieńczony jest sygnaturką, pełniącą do niedawna funkcję dzwonnicy. Zegar na wieży pochodzi z roku 1807.
Wnętrze nawy obiegają drewniane empory wsparte na drewnianych kolumnach. Wyposażenie bogate i jednorodne pochodzące z drugiej połowy XVIII wieku. Polichromia na sklepieniu jest dziełem nieznanego artysty. W centrum malowidła znajduje się Chrystus Król na tronie ukazany jako młodzieniec w otoczeniu sprawiedliwych i świętych dziewic – męczenniczek. Ołtarz główny można datować na poł. XVIII wieku. Nastawę flankują rzeźby przedstawiające św. Pawła Apostoła i św. Jana Ewangelistę. W zwieńczeniu występuje symbol Trójcy Świętej w glorii. Z tego samego czasu może pochodzić ambona o kulistej formie kosza z rzeźbionymi figurami trzech cnót teologicznych (wiary, nadziei i miłości) oraz atrybuty czterech ewangelistów. Całość podpiera postać Mojżesza. Parapety empor zdobią sceny ze Starego i Nowego Testamentu. Kryształowe żyrandole zostały wykonane w roku 1816 dla upamiętnienia „Świętego Pokoju” po wojnach napoleońskich.
Po drugiej wojnie światowej kościół został przejęty przez katolików i pełni funkcję świątyni parafialnej. Obok znajduje się budynek parafii wzniesiony w 1750 roku.

JELENIA GÓRA – SOBIESZÓW
PAŁAC, UL. KARKONOSKA 4

Zespół zabudowy położony jest w środkowej części Sobieszowa, pomiędzy ulicą Karkonoską, a Cieplicką. Pałac stoi na krawędzi skarpy, przy drodze do Piechowic. W pobliżu wznosi się kościół katolicki.
Kiedy w roku 1675 spalił się zamek Chojnik, hrabiowie, Schaffgotsch, którzy przez wieki w nim mieszkali, zmuszeni zostali do budowy pałacu. Budowę rozpoczęto jednak dopiero w 1705 roku, kiedy to Anton von Schaffgotsch zlecił projekt mistrzowi budowlanemu Eliaszowi Scholze z Bolesławca. Zakończenie budowy nastąpiło w 1712 roku. Pałac służył właścicielom jako rezydencja w soboty i niedziele – szczególnie w porze letniej, gdyż z Sobieszowa był łatwy dostęp do ciekawych widoków i licznych atrakcji krajobrazowych. Nieco później Pałac stał się siedzibą zarządcy dóbr i sądu ziemskiego. Pierwsza wzmianka o przeznaczeniu budynku dla urzędu majątkowego pochodzi z 1796 roku. Pałac jest dzisiaj siedzibą Zespołu Szkół Rolniczych i Agroturystycznych.
Pałac ma plan prostokątny, trzykondygnacyjny, jednoosiowy z trzyosiowymi ryzalitami wejściowymi na osi, które wieńczą proste tympanony. Pod okapem przebiega fryz o ornamentyce akantowej. Po środku fryzu na osi elewacji występuje maszkaron. W elewacji ogrodowej zachował się portal z kartuszem herbowym. Bryłę przykrywa czterospadowy dach. Wnętrza obecnie są dość proste. W przyziemiu zachowany został dwutraktowy układ wnętrz z holem i klatką schodową pośrodku. W części północno-wschodniej – wnętrz w układzie trzytraktowym. Na uwagę zasługuje trójprzęsłowa sala z kominkiem ozdobionym herbami i strop z dość bogatą sztukaterią o motywie wici roślinnej z wstęgą. Sala oświetlona jest trzema oknami zamkniętymi łukiem odcinkowym. Pierwotnie na parterze znajdowały się pomieszczenia przykryte sklepieniami. W pałacu przez długi czas mieściła się bogata biblioteka, którą tutaj przeniesiono z Podgórzyna. Biblioteka liczyła 12 tysięcy tomów. W roku 1834 została przeprowadzona do budynków klasztornych w Cieplicach. Poniżej pałacu został rozplanowany szeroki dziedziniec gospodarczy, otoczony zabudowaniami dawnego folwarku z XVIII i XIX wieku. Na majdan składają się oficyny i budynki gospodarcze, wydzielające pośrodku czworoboczny dziedziniec. W części obiektów przetrwały kamienne portale, sklepienia kolebkowe i sklepienia baldachimowe, wsparte na filarach.

JELENIA GÓRA – SOBIESZÓW
ZAMEK CHOJNIK

Zamek Chojnik, założony w średniowieczu na wyniosłym, liczącym 627 metrów wysokości, granitowym wzgórzu u podnóża Karkonoszy, na wprost cieplickiego uzdrowiska jest od dziesiątków lat jednym z najatrakcyjniejszych celów wypraw krajoznawców i turystów. Rozciąga się stąd wspaniała panorama na całe Karkonosze, kotlinę jeleniogórską i jej otoczenie.
Początki zamku sięgają drugiej połowy XIII wieku, kiedy istniał tutaj umocniony dwór myśliwski, zbudowany prawdopodobnie przez Bolka I Surowego. Pierwsza wzmianka o istniejącej murowanej budowli pochodzi z 1364 roku, tj. z okresu, kiedy Bolko II tworzył rozbudowany system obronny ziemi księstwa świdnicko - jaworskiego. W 1393 roku właścicielem zamku został Gotsche Schoff, protoplasta zasłużonego dla Śląska rodu Schaffgotschów. Z jego inicjatywy zbudowana została ponad bramą kaplica gotycka pw. św. Jerzego i Katarzyny, wymieniona po raz pierwszy w 1417 roku, z której zachował się wykurz. Do tej najstarszej fazy zalicza się okrągłą wieżę zamku górnego, część mieszkalną oraz niewielki dziedziniec górny z cysterną na wodę wykutą w skale. W XV wieku dobudowano północne skrzydło zamku i otoczono murami z dwiema basztami zewnętrzny nieregularny dziedziniec. Zasadniczej rozbudowy warowni dokonano w pierwszej połowie XVI wieku, dostosowując ją do nowych warunków prowadzenia wojen z użyciem artylerii. Została ona otoczona nowymi murami zewnętrznymi z bastejami i charakterystyczną, półkolistą renesansową attyką. Powstały też wtedy zabudowania gospodarcze i mieszkalne, wieża bramna oraz cysterny magazynujące wodę. W 1589 roku wieża zamku górnego otrzymała hełm. Najmłodszą częścią zamku jest płaski dziedziniec bastionowy ufortyfikowany w 1648 roku. Od wschodu zamyka go wysunięta basteja z licznymi strzelnicami. Dla zaopatrywania załogi w wodę wykuto w skale na dziedzińcu trzy wielkie cysterny.
Zamek Chojnik z racji swojego położenia na niedostępnym wzgórzu, z przepaścią od strony południowo-zachodniej, nigdy nie był zdobyty. W 1675 roku pożar wywołany uderzeniem pioruna spowodował poważne zniszczenie zamku i nigdy nie został odbudowany. U schyłku XIX wieku dokonano renowacji wieży i zabezpieczono mury Chojnika jako atrakcji turystycznej. W 1848 roku północnej części bastei zbudowano tu funkcjonujące do dzisiaj małe schronisko. W latach 1903-1904 oraz 1907-1908 wzmocniono część murów jako stałą ruinę. Malowniczy, w znacznej części zachowany zespół zamkowy tworzy średniowieczny korpus zamku górnego z kaplicą, arsenałem, cylindryczną wieżą obronną oraz otaczające całość mury założone na planie prostokąta, a także dolny dziedziniec z interesującą budowlą kuchenną, z ciągiem zabudowy mieszkalnej dla załogi i dwoma pierścieniami murów, mały dziedziniec gospodarczy oraz fortyfikacje z okresu rozbudowy 1500-1560. Zamek ma charakter trwałej ruiny, posiadającej w części zrekonstruowane fragmenty zabudowy. Nad dziedzińcem z kuchnią odtworzony został fragment drewnianego ganku, który otaczał niegdyś od wewnątrz wszystkie mury zamkowe. W 1991 roku zrekonstruowana także wejście do wieży bezpośrednio z murów, na podstawie zachowanych otworów projektu Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki politechniki Wrocławskiej.