KOWARY
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY

Kościół parafialny jest najbardziej wyeksponowaną budowlą w panoramie Kowar, a jednocześnie jest najstarszym zabytkiem miasta. Jego początki od dawna osnute legendą, a sama budowla, wielokrotnie przekształcana, kryje tajemnice do końca nierozpoznane. Legendarna wzmianka mówi, że w roku 1225 mistrz górniczy Laurentius Angeles wybudował kaplicę ku czci św. Wawrzyńca, która w roku 1312 została rozszerzona i rozbudowana w kościół. Pierwszy przekaz źródłowy pochodzi z 1399 roku, a później z 1401 roku i dotyczy fundacji ołtarza przez rycerza Gotsche Schoff. W roku 1549 kościół przejęli ewangelicy. W latach 1604 i 1634 uległ pożarom. W roku 1654 świątynię znowu przejęli katolicy. W 1652 roku ściany pokryto polichromią. Do 1719 roku w kościele były podwójne empory. Na odbudowanym po pożarze drewnianym sklepieniu w roku 1749 malarz Jan Lorentz wykonał polichromie. Orientowany, trójnawowy, halowy, z wieżą od zachodu, i trójbocznie zakończonym prezbiterium, podpartym dwoma przekątnymi skarpami. Podziału na nawy dokonują kwadratowe filary przechodzące w półokrągłe arkady. Na trzecim przęśle od ściany wschodniej nawa jest przegrodzona arkadą. Wschodnia część tej nawy jest przykryta sklepieniem krzyżowym. Wnętrze przykrywają drewniane, polichromowane stropy. Z kwadratowej kruchty północnej do wnętrza kościoła przechodzi się przez drewniany portal o profilowanych ościeżach. Drugi portal zwieńczony łukiem półkolistym z kluczem o motywie kampanuli prowadzi do zakrystii.
Zwiedzając kościół należy pamiętać, że jego dzisiejsza architektura jest konglomeratem różnych faz budowlanych. Z lat około 1350 pochodzi czworoboczny korpus wieży, nadbudowany już po roku 1633.Obecny hełm został osadzony w 1721 roku. Dalsze partie prezbiterium, mury zewnętrzne korpusu od strony zachodniej, aż do odsłoniętego ciosowego narożnika powstały w drugiej połowie XIV wieku. Natomiast obecna dyspozycja wewnętrzna jest wynikiem przebudowy po roku 1549. Bardzo różnorodny stylowo jest także zachowany wystrój. Z epoki średniowiecznej, z około czwartej części XIV wieku, pochodzi cykl malowideł ściennych zachowanych w kaplicy zmarłych w przyziemi wieży. W tym samym mniej więcej czasie należy datować kamienną figurę Marii na ścianie wschodniej wieży, umieszczoną na wsporniku przedstawiającym potwora (Lewiatana) połykającego człowieka. Rzeźba wskazuje stylistyczne podobieństwo do warsztatu słynnego czeskiego rzeźbiarza Piotra Parlera, którego warsztat przebudowywał gotycką fazę katedry w Pradze. Wewnątrz kościoła zachowało się bogate i różnorodne wyposażenie. Najstarszym elementem są wymienione powyżej gotyckie freski z końca XIV wieku, przedstawiające m. in. scenę Adoracji Matki Bożej. Ołtarz główny powstał w 1749 roku w warsztacie Antoniego Dorazila. W centrum architektonicznego retabulum znajduje się obraz Marii Królowej Świata namalowany przez Jana Lorenza, malarza z Kowar. W zwieńczeniu owalnym obraz przedstawiający św. Trójcę. Wystrój rzeźbiarski ołtarza tworzy sześć naturalnej wielkości figur (Anna, Joachim, Elżbieta, Zachariasz, Mojżesz i Jan Chrzciciel). Wcześniejszym ołtarzem głównym był ustawiony obecnie w północnej nawie ołtarz św. Krzyża. Wczesnobarokowa stylistyka i występujący manierystyczny ornament pozwalają określić jego powstanie na lata czterdzieste XVII wieku. Ołtarz składa się z pedeli przedstawiającej Ostatnią Wieczerzę, nastawy i bogatego rzeźbiarza zwieńczenia. W środkowej części nastawy wmontowano obraz ze sceną Ukrzyżowania. Na tle zabudowań Jerozolimy i przedstawienia jeźdźców ustawiono płaskorzeźbę Krzyża z Chrystusem i po obu stronach Marii i Jana. Chronologicznie następny jest ołtarz Czternastu Orędowników ufundowany przez Jana Bernarda Geyera, wykonany w 1704 roku. W antependium znajduje się namalowany na płótnie obraz przedstawiający Ucieczkę z Egiptu. Ołtarz św. Aleksego ufundowany przez wdowę po Krzysztofie Kleinie wykonał Jan Lorenz w roku 1728. Kolejny ołtarz powstał w 1751 roku i przedstawia na głównym obrazie św. Jana Nepomucena. Wykonawcą ołtarza był Christoph Daniel Koysch. Ołtarz pod wezwaniem Dzieciątka Jezusa powstał w roku 1751 i jest znakomitym przykładem stylu regencyjnego. Autorem nastawy był Antoni Dorazil. Ołtarz Matki Boskiej Wspomożycielki wykonał znany z poprzednich prac Dorazil około 1759 roku. Z 1749 roku pochodzi ambona wykonana również przez tego samego autora. Prospekt organowy z lat 1719 – 1721 jest dziełem Eberharda ze Szprotawy. Dekorację malarską drewnianego stropu wykonał w 1749 roku Jan Lorenz. Wystrój wnętrz uzupełniają obrazy olejne, w tym pochodzący z warsztatu Willmanna obraz św. Józefa. Obraz „Chrystus na krzyżu”, wykonany w 1727 roku, posiada przepiękna bogatą ramę z rocailleami i kratą regencyjną. Na konsolach z herbami stoją rzeźby św. Jana Nepomucena z 1744 roku i posąg Karola Boromeusza z 1754 z warsztatu Dorazila. Przy ścianie stoją trzy barokowe kaplice grobowe, w tym jedna z 1764 roku z dobrą artystycznie kutą kratą żelazną.

KAPLICA ŚWIĘTEJ ANNY

Usytuowana na malowniczym wyniesieniu znanym Kaplicznym Wzgórzem.
Początki kaplicy, zdaniem niektórych historiografów, związane były z potrzebami życia religijnego w górniczym osiedlu, gdyż miała ona powstać w roku 1312. Następnie bliżej nie sprecyzowanym czasie uległa zawaleniu. W aktach wizytacyjnych z 1677 roku jest wzmianka o kaplicy będącej wtedy w ruinie, przykrytej nietrwałym materiałem. Pomimo takiego zaniedbania odbywały się tam w niektóre dni nabożeństwa. W sprawozdaniu z 1687 roku jest zawarta informacja, że postanowiono wkrótce rozpocząć odbudowę zniszczonej budowli. Faktycznie remont nastąpił dopiero w 40 lat później, w 1727 roku, z inspiracjami krzeszowskiego opata Innocentego Fritscha. Architektem i budowniczym kaplicy był Casper Jentsch. W chwili obecnej trudno dopatrzyć się reliktów starszych od XVIII wiecznych. Mury zbudowane są z kamienia łamanego, łączonego gruboziarnistą zaprawą. Plan kaplicy został założony na elipsie, z centralną kopułą wspieraną przyściennymi pilastrami. Od strony wschodniej przylega kwadratowa, niska przybudówka zakrystii. Całość wieńczy ośmioboczna latarnia przykryta cebulastą kopułą. Do wnętrza wchodzi się prostokątnym otworem drzwiowym, ujętym w zaokrąglony w narożach portal. Okna są zamknięte półkoliście, obramowane prostą opaską kamienną z niewielką frazą przy zewnętrznej krawędzi. Na rycinie Wernera z około połowy XVIII wieku kaplica jest przedstawiona jako budowla ośmioboczna, przykryta wieloboczną czaszą. W trakcie prac prowadzonych w roku 1982, po zbiciu tynku stwierdzono przemurowane cegłą partie ściany wokół okien, co świadczy o zmianie ich wyglądu. Wydaje się, że można zarysować tezę o drobnej przebudowie, która musiała nastąpić około przełomu XVIII/XIX wieku. Analogiczny plan posiada kaplica w Sosnówce Górnej, wymieniona już w 1366 roku, przebudowana około 1719 roku. Kaplica w Kowarach zachowała prawie w komplecie późnobarokowe wyposażenie wnętrza. Obraz główny zgodnie z wezwaniem jest ufundowany ku czci św. Anny. Fundacja pochodzi z roku 1765 od łopatki benedyktynek legnickich, pochodzącej z Kowar Scholastyki Geyer. Ołtarz dwukondygnacyjny z mniejszą górną nastawą, wypełniony obrazami ujętymi w analogiczne koszowe łuki. Obraz główny przedstawia św. Annę Samotrzecią. Pośrodku tylnego brzegu mensy ołtarzowej znajduje się wtórnie umieszczone tabernakulum, należące niegdyś do głównego ołtarza kościoła parafialnego w Kowarach. Przy jednym z wysuniętych do wnętrza filarów przyściennych została osadzona barokowa ambona. Na skromny wieloboczny kosz ambony składają się prostokątne płyciny pokryte malaturą imitującą marmoryzację. Poręcz schodów również prosta, zdobiona jedną równoległą płyciną. W niewielkim wnętrzu kaplicy znajduje się siedem obrazów olejnych. Najstarszy obraz, obecnie ujęty w regeneracyjną złoconą ramę, ma w tle datę „1494”. Przedstawia on scenę Biczowania Chrystusa. Obraz jest osiemnastowieczną kopią prawdopodobnie nie zachowanego średniowiecznego oryginału. Dlatego pozwolono sobie na umieszczenie w widocznym miejscu powyższej daty. Pierwszy obraz z pewnością malowany był na desce. Zabytkowe wyposażenie uzupełnia zespół okuć i 2 zamki do drzwi z pierwszej połowy XVIII wieku – potwierdzenie istnienia w Kowarach dobrego kowalstwa artystycznego.

RATUSZ

Budowla położona we wschodniej części historycznej osady. Zwrócona fasadą do ulicy 1Maja, z pozostałych stron otoczona jest niewielkim placem. Wśród zabudowy komunalnej najważniejszą rolę odgrywał zawsze ratusz. Historia kowarskiego ratusza sięga o wiele odleglejszych czasów aniżeli obecny budynek. Brak danych źródłowych nie pozwala na precyzyjne ustalenie czasu budowy ani wyglądu pierwszego ratusza w okresie kształtowania się miasta. Prawdopodobnie w tym samym czasie mogła istnieć budowla wójtostwa bezpośrednio po lokacji miasta, a więc najpóźniej w pierwszej ćwierci XIV wieku. W pierwszych przekazach źródłowych, z lat: 1408, 1421 i 1451 wymienia się budynek sądowy jako miejsce urzędowania wójta i radnych. W momencie uzyskania w roku 1513 przywileju miejskiego Kowary posiadały już obiekt pełniący formę ratusza. Być może został on zniszczony w okresie wojen husyckich. Kolejna wzmianka o budynku sądowym, który należy łączyć z historią ratusza pochodzi z 1579 roku, kiedy doszło do buntu chłopów. Dokonali napadu oni na budynek, plądrując i zabierając m.in. pieczęć miejską. O dalszych losach budynku w XV wieku nie mamy żadnych wiadomości. W 1634 roku pożar wypalił prawie wszystkie budynki. Dotknęło to i ratusz, który w dalszym ciągu występuje pod nazwą „Gerichts Haus”, co świadczy w dalszym ciągu o uzależnieniu samorządu od wójta, dziedziczącego prawa sądownicze. O barokowym wyglądzie domu sądowego informuje źródło z 1651 roku. Był to budynek piętrowy. Parter wykonany był z nieregularnego kamienia, a piętro miało konstrukcję szkieletową wypełnioną gliną. W piwnicy znajdował się tradycyjny wyszynk piwa. Powyższy opis potwierdzają przekazy ikonograficzne z 1727 roku, rycina Böhmera i Wernera z połowy XVII wieku. Miasto dopiero za Fryderyka Wielkiego stało się wolnym miastem królewskim, przejmując od wójta wszelkie dotychczasowe uprawnienia. Ustanowione 1741 w roku kolegium radnych miasta zdecydowało się na wyburzenie w roku 1786 podniszczonego już wtedy i miało efektownego domu sądowego. Autorem projektu był Christian Schultze, a budowę prowadził mistrz budowlany Neumann. Ratusz powstał na planie starego obiektu, który był prostokątnym założeniem. W wejściach do piwnic zachowały się dwa kamienne portale zamknięte półkoliście, być może z XVIII wieku, podobnie jak zachowane sklepienia krzyżowe. Pozostałe mury są już późniejsze. Tworzą one dość dwukondygnacyjną bryłę, nakrytą dachem czterospadowym. Wejście główne zostało zaakcentowane umieszczeniem go w silnie występującym ryzalicie, ozdobionym nad boniowanym parterem parami pilastrów z głowicami korynckimi, podtrzymującymi naczółek, występujący na tle klasycystycznej attyki zwieńczonej wazonami. W tympanonie w okresie międzywojennym umieszczono zegar. Kondygnacje oddziela gzyms kordonowy. Cokół i dolna partia ryzalitu jest boniowana. W elewacji umieszczono dwa symetryczne rzędy klasycystycznych okien. Nad portalem frontowym płyta i inskrypcją: „Saluti Publice/ MDCCLXXXVIII” ujęta w rodzaj metop z guttami. Na przełomie 1992 i 1993 roku w owalnym holu ratusza odsłonięto i zakonserwowano późnobarokową polichromię, przedstawiającą na sklepieniu herb miasta z orłem państwa pruskiego, a na ścianach dekorację architektoniczną zwieńczoną barokowym fryzem. Odkryta polichromia stanowi najbardziej wiarygodną dokumentację plastyczną herbu miejskiego. W takiej formie herb Kowar przetrwał do końca drugiej wojny światowej.

NOWY DWÓR

Na północ od centrum Kowar, przy niedawno zbudowanej obwodnicy miasta, w pięknym krajobrazowym parku wznosi się jedna z ciekawszych rezydencji renesansowych regionu. W roku 1570 zbudował ją ówczesny właściciel Kowar Casper Schaffgotsch, jako tzw. „Nowy Dwór”. Właściciel miasta do tego czasu mieszkał w strażnicy rycerskiej położonej w Dolnych Kowarach. Około 1634 roku majątek został przekazany przez cesarza hrabiemu Prokop Czernin. W drugiej połowie XVII wieku zamek został rozbudowany przez jego syna hrabiego Hrumprerta von Czernin. Dwór uległ mocnemu zniszczeniu w czasie wojny trzydziestoletniej oraz w czasie pożaru w roku 1670. Przez krótki okres dwór należał do króla Fryderyka Wielkiego. Od króla dobra nabyła rodzina von Kopiach i użytkowała je do lat trzydziestych XIX wieku, kiedy majątek nabył Henryk LXXIV Reuss-Schleiz-Köstritz. Drogą dziedziczenia dwór przejął syn Henryk IX. W posiadaniu rodziny Reuss pałac był do 1945 roku. Gruntowną przebudowę przeszedł w roku 1878 i 1913. Rezydencja składa się z dwóch skrzydeł, dwu- i trzykondygnacyjnego oraz nieco wyżej wieży. Bryła jest rozczłonkowana, kryta odrębnymi dachami, ustawionymi szczytowo, od wschodu przylega krótkie skrzydło złożone z dwukondygnacyjnego budynku bramy i czterokondygnacyjnej wieży. Obiekt zachowuje wyraźne cechy późnorenesansowej śląskiej architektury. Należą do nich m.in. znaczna skala, przestronność pomieszczeń, zabudowanie poddasza, zastosowanie wysokich szczytów oraz znaczne rozrzeźbienie bryły budynku, co z pewnością świadczyło o potrzebie efektownego ukształtowania jego elewacji. Na elewacjach tych zachowały się staranne elementy zdobnicze w postaci szczytów i obramowań okiennych. Umiejętności budowlane murarzy czy kamieniarzy należy łączyć z tradycja warsztatów kamieniarskich działających na terenie Górnych Łużyc. Powstałe po 1878 roku dobudówki eklektyczne posiadają cechy zarówno neogotyckie (np. łuk Tudorów, flankowania attyk), jak i neorenesansowe (obramowania okien, wykusze, balkony). Wnętrza zachowały oryginalne sklepienia, szczególnie w piwnicy kolebkowe i krzyżowe oraz w parterze w najstarszej części dworu, gdzie występują sklepienia kolebkowe z lunetami oraz krzyżowe o silnie zaznaczonych krawędziach. Na piętrze znajdują się stropy drewniane belkowe, odkryte, z profilowanymi belkami lub z tynkowaną podsufitką z fasetami. W holu na piętrze zachował się kominek, a w komnacie z alkierzem sufit z fasetą oraz dekoracja empirowa flankująca wykusz. Integralnie związany z dworem jest stosunkowo rozległy i dobrze utrzymany park, który powstał około 1870 roku w stylu angielskim. W części frontowej zaplanowano do dzisiaj zachowane klomby flankujące główną oś założenia, pośrodku którego znajduje się także mały staw.

FIGURA ŚW. JANA NEPOMUCENA

Naprzeciw kościoła imienia Panny, na balustradzie kamiennego mostu przerzuconego nad Jedlicą, stoi rzeźba św. Jana Nepomucena. Święty, twierdzono nawet, że nie istniał, należy do najbardziej popularnych, szczególnie w Austrii, Czechach i na Śląsku. Popularności dodała mu niewątpliwie legenda mówiąca, że w obronie tajemnicy spowiedzi został przez króla Wacława wrzucony w nurty Wełtawy. Lud od Alzacji po Polskę włącznie czci go po dziś dzień jako opiekuna mostów i orędownika w czasie powodzi. Gdzieniegdzie uchodzi też za patrona dobrej sławy. Wykonana z piaskowca polichromowana rzeźba została poświęcona przez proboszcza Brücknera w1725 roku. Święty Jan stoi na obłym cokole, na którym umieszczono kartusz w wolutowo – roślinnym obramowaniu z inskrypcjami i datą fundacji 1725. Święty, zgodnie z ikonografią, prawą rękę trzyma przy ustach, lewą podtrzymuje krucyfiks. Monument flankują wykute z prętów żelaznych ażurowe słupki o fantazyjnym, wielokątnym kształcie, przechodzące górą w postać kandelabrów.

CISZYCA
PARK I PAŁAC

Z leżącej w płd. – wsch. części Kotliny Jeleniogórskiej, w pobliżu Bukowca, Karpnik i niedaleko od Kowar Ciszycy rozpościera się wspaniały widok na pobliska Śnieżkę i cały grzbiet Karkonoszy, znajdujących się przy dobrej widoczności jak na wyciągnięcie ręki. Ciszyca posiada, więc wszelkie walory rezydencji ziemskiej i już pod koniec XVIII wieku została zagospodarowana. Pierwszym znanym właścicielem posiadłości był hrabia Malzahn, następnym śląski minister prowincji hrabia Carl Georg von Hoym, który w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku wzniósł niewielki pałacyk w stylu empire. Do obowiązków ministra należało podwyższenie standardu życia w nowej prowincji, zdobytej od Austriaków w wojnach śląskich za panowania Fryderyka II. W 1824 roku dwór wraz z majątkiem, po krótkim okresie dzierżawy, nabył książę Antoni Radziwiłł, pełniący w latach 1815 – 1833 funkcję namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Ten doskonale wykształcony arystokrata był utalentowanym rysownikiem, kompozytorem i wiolonczelistą. Ciszycę odwiedzał w swoim czasie brat ówczesnego króla, książę Wilhelm Pruski z żoną. Po śmierci Antoniego Radziwiłła (1833) i jego żony Luizy Brandenburskiej majątek odziedziczyła córka Eliza, zaręczona w młodości z księciem Wilhelmem, która mieszkała w Ciszycy do śmierci w 1836 roku. Następnie dobra przeszły w posiadanie siostry Wandy, żony księcia Adama Czartoryskiego. Potomkowie Wandy i Adama Czartoryskich mieszkali w Ciszycy do 1927 roku tj. do czasu, gdy majątek zakupił hrabia von Stein – Äcker, który poddał pałacyk renowacji. W latach trzydziestych posiadłość należała do Solly Edelmann. Obecnie pałac i oficyna są własnością prywatną. Pałac w Ciszycy jest prostą, jednopiętrową budowlą, krytą czterospadowym, mansardowym dachem ozdobionym facjatkami. Od północnego zachodu łączy się z nim jednopiętrowy budynek służbowy, na piętrze murowany z górną kondygnacją z drewna. Fasady południowo – wschodnia i południowo – zachodnia liczą po 7 osi okiennych, elewacje boczne po 5. w kierunku poziomym podzielone są na kondygnacje płaskim gzymsem listwowym. Elewację główną wyróżnia trzyosiowy, lekko wysunięty ryzalit przystrojony w partii górnej ornamentami empirowymi i gzymsem zwieńczonym fryzem kostkowym. Nieistniejący obecnie balkon wsparty był na czterech doryckich kolumnach, przed którymi rozpościerał się taras. Dekoracji fasad, obecnie pokrytych niefortunnie narzutem tynkowym, dopełniały ozdobne podokienniki wykonane w tynku. Wewnątrz zachowały się tylko fasetowe plafony oraz częściowo stolarka z początku XIX wieku: okna i drzwi. Siedziba w Ciszycy otoczona została niewielkim romantycznym parkiem krajobrazowym, założonym na początku XIX wieku. Otaczając dwór od frontu, z jednej strony opiera się o podnóże góry, z drugiej i od tyłu łączy się z pobliskimi polami. Jak wynika z litografii z pocz. XIX wieku, boki pałacu flankowane były przez dwie grupy drzew posadzonych w klomby. Dwór od początku opływał strumień, który łączył się ze stawami i przecinał wzdłuż założenie parkowe. Poprzez strumień, na wysokości głównego wejścia, przerzucony został mostek. Centralną część parku stanowiły stawki. Elementem wkomponowanym w romantyczne założenie parkowe w Ciszycy jest zalesione wzgórze, na wierzchołek, którego wiodły liczne ścieżki. Na szczycie wzniesienia została w roku 1790 wieża widokowa. Mieściła ona owalna salę na dole, nad którą zbudowany został taras widokowy. Istotny składnik romantycznego parku stanowi ponadto sztuczna grota na północno – wschodnim stoku góry, częściowo wykuta w skale, częściowo ukształtowana z miejscowego kamienia. Ogólnie dostępny park w Ciszycy znacząco wpłynął na rozwój śląskich parków i ogrodów.