BUKOWIEC
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM ŚW. JANA CHRZCICIELA

W przeciwieństwie do wspaniałych kościołów Pokoju czy kościołów Łaski budowanych na początku XVIII wieku, wznoszone w latach czterdziestych tego stulecia domy modlitwy były w większości obiektami skromnymi, w których forma architektoniczna podporządkowana została całkowicie względom utylitarnym. Świątynie często łączono z domem pastora. Rzadkim już dzisiaj przykładem takiego rozwiązania architektonicznego jest poewangelicki kościół w Bukowcu, wybudowany w 1748 roku, przebudowany gruntownie w 1782 roku wg projektu Fliegela z Twardocic. Budowla składa się z dwóch skrzydeł ustawionych względem siebie pod kątem prostym. Z tego powodu pomieszczenie kuchni znalazło się w sąsiedztwie ołtarza. Pierwotnie jedynym akcentem podkreślającym sakralność jednego z członków była absyda z małą kopułą, zwieńczoną latarnią i krzyżem. Niestety w wyniku remontu prowadzonego w latach 1967 – 1969 tę część rozebrano, a rząd niskich okien na parterze zamurowano. Wnętrze kościoła salowe, kryte stropem wspartym na drewnianych kolumnach. Pastorówka dwukondygnacyjna. Szczyt zachodni świątyni zachował linię falistego, podwójnego spływu flankowego dołem słupkami, na których stoją wazony. Elewacje są bardzo proste, rozbite pasami z tynku. Okna posiadają proste kamienne obramowania. Między kościołami stoi dawna karczma sądowa z pierwszej połowy XVIII wieku, przebudowana w XIX stuleciu. Duża budowla, założona na rzucie wydłużonego prostokąta, zachowała pierwotne elewacje w postaci szkieletowej konstrukcji piętra i dwuspadowy dach z oszalowanymi szczytami i drewniane belkowe stropy.

KOŚCIÓŁ POMOCNICZY POD WEZWANIEM ŚW. MARCINA

Położony na końcu wioski w kierunku do wsi Krogulec, a dalej do Wojanowa. Kościół otacza kamienny mur cmentarny z wieżą bramną. Istnienie kościoła, najstarszego obiektu Bukowca, potwierdzają już źródła z 1402 roku. Prawdopodobnie pierwotny kościół powstał na przełomie XIV i XV wieku. Obecny późnogotycki pochodzi z początku XVI wieku. Przebudowa, w tym zmiana wykroju okien mogła mieć miejsce w XVIII wieku. Jest to budowla orientowana, jednonawowa, z wieżą od zachodu i kaplicą dobudowana od północy. Prezbiterium nakryte jest sklepieniem krzyżowo – żebrowym, spiętym zwornikiem z herbem Zedlitzów, natomiast nawa kolebkowym stropem drewnianym. Pomiędzy prezbiterium, a nawą znajduje się dodatkowe pomieszczenie pośrednie sklepione kolebkowo. Najcenniejszym elementem kościołem znajdujące się w kaplicy północnej późnogotyckie sklepienie kryształowe, wyjątkowo rzadko stosowane na Śląsku. Oprócz kościoła w Bukowcu sklepienia kryształowe, które na Dolnym Śląsku spotyka się jedynie w klasztorze franciszkanów w Opolu, oraz na mniejszą skalę w ratuszu we Wrocławiu, w zamku w Grodźcu i pałacu w Czernej, a ponadto w małych kruchtach kościołów w Stypułowie i Siecieborzycach. Na wewnętrznej ścianie prezbiterium zachowało się epitafium z herbem Zedlitzów i datą 1510. Niestety wystrój kościoła utracił po II wojnie światowej dwa interesujące gotyckie tryptyki. Ciekawym elementem architektonicznym jest również późnogotyckie obramowanie okienne, znajdujące się na ścianie północnej kaplicy, wykrojone łukiem kotarowym z promieniście zaakcentowanymi narożami.

PAŁAC I PARK W BUKOWCU

Pałac usytuowany przy drodze z Bukowca do Krogulca, po jej stronie południowej, w otoczeniu zabudowań folwarcznych. Pierwsza wzmianka o Bukowcu pojawiła się w 1305 roku, wymieniając go wśród istniejących już wsi. Heinko von Zedlitz jest wymieniany w 1379 roku jako pan osiadły na Bukowcu. Od roku 1579 do 1759 dobra te należały do rodziny von Reibnitz, która sprzedała je Fryderykowi Gottardowi von Richthofen. Następnie drogą kupna przeszedł Bukowiec w 1762 roku na Barbarę Helenę wdowę von Festenberg – Packisch, od której wieś nabył w 1770 roku von Luck, a w 1774 roku Karl Ferdynand von Seherr – Hoss. W roku 1785 drogą dziedziczenia majątek przypadł Fryderykowi Wilhelmowi von Reden, późniejszemu królewsko – pruskiemu ministrowi górnictwa. Po śmierci hrabiego von Reden Bukowiec przeszedł w 1815 roku w posiadanie jego żony Friederike Juliane, po której posiadłość odziedziczyła jej siostrzenica Maria Karolina von Rotenhan. Po niej właścicielem majątku młodszy syn Marii Karoliny, emerytowany królewsko – pruski rotmistrz Herman von Rotenhan. Ostatni właściciel – Friderich von Rotenhan – podejmując próbę renowacji i restauracji majątku pod nadzorem konserwatora Güntera Grundmanna. Z kształtu budowli, śladów obwarowań ziemnych i zachowanych detali architektonicznych (proste obramowania okien i listwowy gzyms międzykondygancyjny, sklepienia piwniczne, czy odkryta niedawno okrągła klatka schodowa z kamiennymi stropami) można przypuszczać, że początki pałacu wiążą się co najmniej z połową XVI wieku. Około roku 1800 pałac został przebudowany w stylu klasycystycznym przez Friedricha Rabe z Berlina. Z tego okresu może pochodzić portal nad wejściem głównym i części sztukaterii. Zabudowania gospodarcze za pałacem zaprojektował uczeń Langhansa, Karl Gottfriede Geisler. Pałac w Bukowcu jest budowlą dwukondygnacyjną z wysokim parterem założoną na planie czworoboku. W narożniku od południa i zachodu znajdują się dwa ryzality wieżowe. Bryłę przykrywa dach mansardowy. Wejście do pałacu w elewacji głównej zdobi portal dostępny po wysokich schodach. Po 1945 roku powstała po prawej stronie pałacu prostokątna dobudówka. Wewnątrz zachowały się sztukaterie na parterze i na I piętrze. Szczególnie interesujące i na wysokim poziomie znajdują się w sali z kominkiem na parterze, które mogą pochodzić z pierwszej połowy XVIII wieku, kiedy właścicielem był baron von Reibnitz. Stiuki na sklepieniach zachowały się także na I piętrze w tzw. Sali księżycowej i słonecznej.
Hrabia von Reden założył na przełomie XVIII i XIX wieku wokół swojej siedziby, w Bukowcu interesujący i rozległy romantyczny park krajobrazowy według wzorów angielskich, zaliczany przez współczesnych do najcenniejszych i najpiękniejszych w Prusach. Jest on największym tego typu założeń na Śląsku. Było to rozległe założenie parkowe umiejętnie wkomponowane w otaczający krajobraz i wykorzystujące naturalne górzyste ukształtowanie terenu. Chociaż twórcy założenia w Bukowcu figurują w literaturze przedmiotu jako nieznani, wszystko wskazuje na to, że jego początek zawdzięczamy hrabiemu Reden. Na pewno pracę męża kontynuowała później jego małżonka. Wiadomo jednak, że zatrudniony był w Bukowcu ceniony twórca ogrodów Hans Karl Walhter, którego dom wzniesiono na terenie parku. Centralną częścią kompozycji parku w Bukowcu był położony w pobliżu pałacu zespół kilku stawów. Wokół stawów przeprowadzono aleje i polany widokowe obsadzone na brzegach kępami drzew. W roku 1797 zbudowany został dla ogrodnika dom otoczony arkadami, na których wspiera się taras. Park w Bukowcu posiadał bogaty „program romantyczny”, pobudzający do rozmyślań i refleksji dzięki szczególnej aranżacji niektórych jego miejsc. Kiedy w 1802 roku do Bukowca przybyła 28 letnia żona hrabiego von Reden, ten polecił wznieść dla niej rok później na leśnym wzgórzu świątynię wspartą na kolumnach. Tutaj zbierano się na herbatkę i rozmowy. Na zachód od stawów usytuowane zostało wzniesienie według projektu Friedricha Rabe, a zachowane do dzisiaj, pseudogotyckie mauzoleum zwane Opactwem, w którym spoczywają prochy hrabiego von Reden i jego żony. Ponadto na zalesionym wzgórzu na północnym wschodzie przetrwała ruina cylindrycznej wieży widokowej, zwanej wieżą wartowniczą. Nie istnieją już inne budowle: Browar, Dom Rybaka, Latarnia Morska i tzw. Salon – gabinet ogrodowy hrabiny. Niestety nie zachowały się meble ani słynne zbiory porcelany, rzeźby i wazy, które w części były prezentami króla Fryderyka Wilhelma IV dla hrabiny von Reden.

DĄBROWICA
KOŚCIÓŁ MATKI BOSKIEJ JASNOGÓRSKIEJ

Kościół stoi na wzgórzu, u podnóża wzniesienia Koziniec, wśród starych drzew, otoczony sztucznymi grotami i kaplicami. W starych kronikach powtarzają się informacje, że istniał tutaj zamek zbudowany przez Bolesława Wysokiego w 1189 roku, zniszczony w 1428 roku, w okresie wojen husyckich. Świątynia została wyświęcona 16 września 1900 roku, dzięki funduszom rodziny barona Deckera. Baron był właścicielem tutejszego zamku, całej Dąbrowscy i papierni. Wieś była własnością Deckerów do 1926 roku. Po wojnie przez dłuższy czas świątynia była opuszczona i dewastowana. W roku 1962, przejęta przez parafię rzymskokatolicką, została wyremontowana. Budowla wykonana z kamienia w stylu neogotyckim, dwunawowa. Przy węższej ścianie nawy stoi kwadratowa wieża, zwieńczona wysmukłym dwukondygnacyjnym hełmem przechodzącym w iglicę. Dachy dwuspadowe z trójkątnymi facjatami. W ścianach bocznych rozmieszczono otwory okienne, zamknięte łukiem półostrym. W ścianie prezbiterium występują okna dwudzielne – ostrosłupowe. Wszystkie otwory są ujęte w ciosy z piaskowca. Nad murami nawy usadowiono deskowy strop o przekroju trójliścia. Wewnątrz pozostałości pierwotnego wyposażenia, m.in. neogotycki obraz główny, neoklasycystyczny marmurowy krucyfiks, figura Anioła Pokoju – dzieło Lidtkiego z 1890 roku. Wokół kościoła pozostało rozległe założenie pielgrzymkowe. Oryginalnymi budowlami są: kaplica cmentarna i kaplica grobowa z około 1900 roku. Dalej rozciąga się teren dawnego cmentarza otoczonego nowo wybudowanymi kaplicami i grotami.

PAŁAC

Położony w płn. – wsch. części wsi, zrujnowany dzisiaj obiekt, powinien wzbudzać zainteresowanie, ponieważ stanowił kiedyś element romantycznej koncepcji tworzenia bezpośrednich więzi architektury z krajobrazem, pokrewny ideowo stylowym rezydencjom rozmieszczonym na terenie kotliny jeleniogórskiej. Z tego powodu powinien zostać zachowany i przywrócony do użytkowania. Historia obiektu, podobnie jak większości rezydencji tego obszaru, jest starsza aniżeli XIX wiek. Dwór zbudowano prawdopodobnie już w drugiej połowie XVI wieku, początkowo jako siedzibę dla zarządcy dóbr. W roku 1597 pałac wraz z wsią zakupił Nickel von Zedlitz, późniejszy właściciel Wojanowa i Maciejowej. Po jego śmierci w 1616 roku Dąbrowica przypadła rodzinie von Borowitz. Prawdopodobnie w tym czasie obiekt nie posiadał wyraźnych cech reprezentacji i służył celom administracyjno – gospodarczym. Dzieje dąbrowickiego majątku są w źródłach lepiej uchwytne dopiero od XVIII wieku. Kolejnymi właścicielami były rodziny: von Carwarth do 1723 roku, von Frankenberg do 1747 roku i od 1750 aż do roku 1817 rodzina von Buchs. Barokizacji został poddany ok. 1751 roku, jak o tym zaświadczała data na zachowanym do niedawna portalu. W XIX wieku kolejnymi właścicielami pałacu były rodziny von Rothkirch od roku 1817, von Decker od 1859, a od 1917 roku rodzina von Mitscher. Przebudowa starego dworu w modnym stylu neogotyku tudorowskiego musiała nastąpić około roku 1835. Obiekt został dostosowany do pełnienia nowej funkcji letniego pałacyku, podobnie jak wcześniej uczyniono w przypadku innych rezydencji będących pod wpływem rodziny króla Prus. Budowla nosiła cechy architektury neogotyckiej i eklektycznej. Bryła wznosiła się do wysokości trzech kondygnacji. Na osi istniał częściowo zachowany portyk wejściowy z tarasem na górze, a po bokach czworokątna wieża i czworokątna przypora naśladująca wieżyczkę. Dzisiaj najlepiej zachowała się tylko fragmentarycznie elewacja południowo – wschodnia z pięciokondygnacyjną wieżą, zwieńczoną krenelażem i czterema narożnymi wieżyczkami oraz wspomniany wyżej portal.

KARPNIKI
KOŚCIÓŁ POD WEZWANIEM ŚW. JADWIGI

Wieś znajduje się w dolinie Karpnickiego Potoku, u podnóża Sokolich Gór. Kościół pw. św. Jadwigi jest położony w centrum osady. Z dokumentów wynika, że w 1305 roku istniała już wieś czynszowa, co z reguły oznacza, że istniała już kaplica względnie kościół. Z roku 1367 pochodzi informacja, że donatorem kościoła był Clericus von Bolitz. Następna wzmianka z 1399 określa św. Jadwigę jako patronkę kościoła. Następne daty związane z patronatem kościoła pochodzą z lat 1400 i 1436 i wymienieni zostali Opitz von Czirn i Cunz von Predel. W okresie wojen husyckich kościół musiał ulec poważnym zniszczeniom, skoro zostało z okresu średniowiecznego niewiele detali, takich jak znajdująca się na zewnątrz północnego muru kamienna głowa być może Tatara, pochodząca, zdaniem niemieckiego inwentaryzatora zabytków Hansa Lutscha, z Konsoli. Kościół został zbudowany w drugiej połowie XVI wieku z wykorzystaniem starszych murów. Data 1589 roku na wieży może pokrywać się z tą fazą remontu. W 1648 roku miała miejsce następna przebudowa, o czym informuje data na ścianie zakrystii. Z 1654 roku pochodzi wzmianka o zamontowaniu na wieży zegara. Dawniej w wieży znajdowały się dwa zegary: starszy z 1483 roku, drugi z 1566 roku, a od 1677 miały przybyć następne dwa. Jednak wszystkie uległy zniszczeniu przez wyładowanie pioruna, co miało nastąpić po roku 1749, ponieważ na datowanej rycinie Wernera kościół posiadał jeszcze ponad dzisiejszą wieżą podwójny hełm. Jest to budowla orientowana, z szeroką, prostokątną nawą i delikatnie wydzielonym prezbiterium. Nieco przesunięta z osi jest kwadratowa wieża zwieńczona renesansową attyką. Okna w większości zwieńczone półkoliście, rozglifione, a na wieży występują biforia. Wnętrze nawy pokrywa prosty sufit, pochodzący z 1677 roku. Najcenniejszym elementem wystroju jest gotycka polichromowana figura Madonny z Dzieciątkiem na półksiężycu z połowy XV wieku, późnorenesansowy ołtarz główny oraz ambona z początku XVII wieku. W kościele znajduje się kilka epitafiów. Jeden ufundowany został Friedrichowi von Kunitz, zmarłemu w 1582 roku. Drugi, z 1706 roku, związany jest również z dawnym właścicielem wsi hrabią Balthazarem L. von Hoym. Na balkonie muzycznym do 1893 roku znajdowały się stare barokowe organy, zastąpione w 1909 nowym instrumentem. Dla właścicieli Karpnik w kościele znajdowała się loża kolatorska po prawej stronie ściany prezbiterium. Obecnie otwarta arkada jest zamurowana. W pobliżu kościoła katolickiego istnieją ruiny kościoła ewangelickiego, budowanego w 1748 roku. Posiadał jak każdy zbór, dwie kondygnacje drewnianych empor wspartych na kolumnach. Na mansardowym dachu była sygnaturka. Wieżę dostawiono w 1824 roku. Po 1945 roku kościół był nieużywany i systematycznie dewastowany. Z dawnego wystroju zachowała się kamienna chrzcielnica – obecnie w Muzeum Karkonoskim w Jeleniej Górze.

ZAMEK I PARK

U podnóża Gór Sokolich rozciąga się wieś, sięgająca swoimi początkami XIII wieku. W jej dolnej części usytuowany jest neogotycki pałac, określony równie często jako zamek. Tradycja wiąże powstanie zamku z księciem Bolesławem IV około połowy XII wieku lub z Henrykiem Brodatym. U stóp Krzyżowej Góry miała powstać osada zwana „Bolzenhäuser”. Nazwa ta uległa około roku 1400 zmianie na Karpniki ( Fischbach). Agnieszka księżna świdnicko – jaworska przekazała swoje dobra w 1372 roku rycerzowi Clerykusowi Bolisz (Bolcze) na dożywocie. Po nim lenno znalazło się w posiadaniu grafa von Schweinitz. Następnie jako właściciel Karpnik wymieniony jest w dokumentach Rüdiger Wiltberg, który sprzedał wieś w 1389 roku Titze Schindz. W 1426 lub 1427 roku stary zamek został zniszczony przez husytów. Jeszcze w XV wieku wzniesiono nowy, jednak nie na dawnym miejscu, lecz w dolinie u stóp góry. W 1438 roku Cunz von Predel, sprzedał zamek wraz z folwarkiem. Następnie jako właściciel wzmiankowany jest Cunz Bieler von Reichenbach. Kilkadziesiąt lat później majątek przechodzi na starostę Hansa Schoff Gotsche, który był kanclerzem majątków książęcych w Świdnicy i Jaworzynie. Przez około 100 lat Karpniki pozostawały w rękach rodziny Schaffgotschów, do czasu, gdy hrabia Adam sprzedał je w 1550 roku Melchiorowi von Kanitz und Talowitz. Baronowie von Kanitz posiadali wieś do roku 1648. W tym okresie odnowili i rozbudowali istniejący wcześniej zamek, który w 1593 roku uległ spaleniu. Prace ukończono w roku 1603. W roku 1609 podwyższono wieżę, zwieńczając ją hełmem. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej Lukretia von Kanitz sprzedała zamek w roku 1648 swemu bratankowi Fridrichowi von Winterfeld, w którego rodzinie pozostał do roku 1679. W następnych latach majątek zmieniał właścicieli bardzo często. Wnuk barona Casper von Zedlitz sprzedał majątek w 1822 roku ówczesnemu gubernatorowi Nadrenii księciu Wilhelmowi Pruskiemu, młodszemu bratu króla Fryderyka Wilhelma III, który urządza tu rezydencję. Pałac w Karpnikach w tym czasie był często odwiedzany przez cesarza Wilhelma, zwłaszcza w jego młodzieńczych latach. Bywał tu także kilkakrotnie car rosyjski Mikołaj. Po śmierci ks. Wilhelma Pruskiego pałac wraz z dobrami przeszedł w posiadanie jego córki ks. Elżbiety, żony księcia Carola von Hessen, która pozostawiła Karpniki swoim trzem synom. Wnuk najstarszego z nich ks. Ernest Ludwig zakupił od swoich stryjów pozostałe części majątku i został właścicielem całości. W rękach książąt Hassen – Darmstadt zamek pozostaje do roku 1945. Dzisiejszy renesansowy pałac w Karpnikach pochodzi z drugiej połowy XVI wieku. Budowę ukończono w 1603 roku, o czym informuje inskrypcja znajdująca się na renesansowym portalu z piaskowca, wmurowanym w tylnią ścianę budynku. Portal ten stanowił niegdyś główne wejście. W połowie XVIII wieku barokową przebudowę zlecił Fridrich von Schaffgotsch. Z roku 1797 pochodzi informacja o odnowieniu wieży zamkowej. Następna przebudowa pałacu przeprowadzona została w pierwszej połowie XIX wieku przez księcia Wilhelma, który wraz ze swoją małżonką księżną Marią Anną uczynił z Karpnik swoją letnią rezydencję. Prawdopodobnie plany przebudowy powstały w 1831 roku i wiążą się z podróżą służbową, jaką król Karl Friedrich Schinkel odbył na wiosnę tego roku w Karkonosze. Jak wskazują na to materiały ikonograficzne oraz ostatnie badania, przebudowa miała miejsce po roku 1838, a pośredni udział w projektowaniu miał również książę Wilhelm, znany ze zdolności rysowniczej. Pracami bezpośrednio kierował, być może, uczeń Schinkla Friedrich August Stüler. Niewykluczony jest też udział Hamanna i Juliusza Schultza z Wrocławia wymienionego w dokumencie z 1833 roku. Prace budowlane zakończone były w 1846 roku, tj. w roku śmierci księżnej Marianny. Pałac otrzymał wówczas neogotycki wystrój architektoniczny i romantyczno – obronny charakter. Jest to budowla trzykondygnacyjna, założona na planie czworoboku, z wewnętrznym dziedzińcem. Na elewacji południowej nad neogotyckim, ostrosłupowym wejściem znajduje się pięcioboczny wykusz z trzema zdwojonymi oknami, zwieńczony krenelażem. Ze średniowiecznej budowli, tj. z czwartej ćwierci XV wieku pozostała jedynie cylindryczna wieża i nieregularny trakt przybramny z wewnętrznymi ostrołukowymi portalami. Z renesansowego wyposażenia zachowały się fragmenty bogato rzeźbionych portali, portal z tablicą inskrypcyjną w tylnej elewacji, obramienia okien dolnej kondygnacji, kilka profilowanych obramień drzwiowych, sztukaterie izby przybramnej, sklepienia kondygnacji parterowej oraz fragmenty niedawno odsłoniętej polichromii ściennej. W kilku pomieszczeniach zachowały się fragmenty XIX wiecznego wystroju. W bibliotece ocalała neogotycka szafa, boazerie, parkiet oraz dwa marmurowe kominki. W kaplicy zachowały się biedermeierowskie kanapy oraz boazeria z wykuszu. Tworzeniem obszarów zielonych zajął się w okresie początkowym, co znamienne, bukowski ogrodnik Walter, który pod kierunkiem hrabiny Reden oraz księżnej Marianny przekształcił założenie w Karpnikach w park krajobrazowy. Urokliwy teren przekształcono stopniowo w dębowe i topolowe aleje tak, że powstały piękne połączenia Karpnik i Bukowca. Ostatnio badacze Kotliny Jeleniogórskiej odrzucają możliwość w tworzeniu parku słynnego ogrodnika P.J. Lenné. Plany budowli ogrodowych można z dużym prawdopodobieństwem przypisać Fryderykowi Schinklowi. Urzeczywistniło się więc w Karpnikach to, co charakterystyczne dla budownictwa ogrodowego tego architekta, a wiec sztuczne ruiny, wieże widokowe, tarasy horyzontalne, herbaciarnie, leśniczówki w stylu szwajcarskim i gotyckie pomniki. Do pałacu prowadziła szeroka lipowa aleja, przy której znajdowała się marmurowa, neoklasycystyczna ława wykonana prawdopodobnie według projektu Schinkla. Po bokach ławy umieszczono dwa cokoły, na których stały biusty ks. Wilhelma i ks. Anny, a na zapleckach okrągłe medaliony z podobiznami ks. Waldemara i Adalberta. W gaju świerkowym usytuowany został postument ks. Leopolda von Hessen – Hamburg, brata ks. Anny. Rzeźba ta, ustawiona w neogotyckiej edikuli, posiadała szlachetne formy i delikatny gotycki detal i przez to przypomina rysunki Schinkla. Niestety po II wojnie światowej wiele elementów parku uległo wywózce lub zniszczeniu, m.in. późnoromański portal pochodzący z Nadrenii.

DOM MYŚLIWSKI I PARK

Obiekt usytuowany jest poza obrębem wsi Karpniki, u podnóży Gór Sokolich. Przepięknie położony „ Eichenschloβ” bardziej przypomina mały pałac aniżeli dom myśliwski. Rezydencja zbudowana została w 1875 roku z inicjatywy marszałka dworu księcia Hesji Urlicha de Tomneux von Saint Paul. Grunt pod budowę marszałek otrzymał od księcia Adalberta von Preuβen – admirała, u którego baron służył jako osobisty adiutant. Projekt budowli przypisywany jest mało znanemu architektowi Ende Böckmann. Do 1945 willa zmieniała aż pięciu właścicieli. Zbiegiem okoliczności ostatni właściciele mieszkali w Austrii, skąd wrócili w 1946 roku. Ostatnią prawowitą właścicielką była Anna Aichinger, która praktycznie nie odwiedzała willi. Spadkobiercy tej właścicielki sprzedali obiekt w 1998 roku. Obecny właściciel przeprowadził staranny remont i konserwację zachowanego wystroju. Rezydencja jest budowlą trójkondygnacyjną o zróżnicowanej bryle, murowaną z cegieł, z wysokimi spadzistymi dachami. Sylwetkę wzbogacają ponadto ustawiona prostokątna wieża, ryzalit i wykusz. Willi nadano formę eklektyczną i późnogotycką z elementami wczesnorenesansowymi o reminiscencjach szwajcarskich. Wewnątrz wzbudza podziw z uwagi na wysoką staranność i rzemieślniczą jakość. Początkowo wnętrze nie miało charakteru myśliwskiego. Dopiero później jadalnia na piętrze została przekształcona na sale myśliwską z dominującymi motywami myśliwskimi na tkaninach osłaniających ściany. W oknach są zachowane oryginalne, malowane wiraże. Po drugiej stronie budynku zachowały się kominki i duże lustro. Stropy posiadają bogato wyprofilowane belki o układzie kasetonowym. W holu niedawno odsłonięto ornamentowane malarstwo ścienne. Z tarasu można podziwiać panoramę Karkonoszy. Baron von Paul bardzo dużo podróżował, stąd wyniósł zainteresowanie botaniką. Podobno osobiście zaplanował rozkład ogrodu, który rozpoczęto realizować po 1878 roku, tworząc rozległy naturalistyczny park. Wykorzystano wówczas istniejące warunki terenowe, zastane zadrzewienie i podmokłe tereny leśne. W najbliższym otoczeniu willi wprowadzono do istniejącego drzewostanu nowe gatunki drzew, przeważnie aklimatyzowane iglaki i ozdobne krzewy, takie jak rododendrony i magnolie. W stawie rosły różnorakie lilie. Przed budynkiem założono ogród botaniczny z egzotycznymi kwiatami oraz ogród skalny. Większość bardzo wyrośniętych teraz drzew pochodzi z Ameryki Płn., Japonii i Wschodniej Azji. Do dnia dzisiejszego nie zachowała się oranżeria. Niemniej w dalszym ciągu godne podziwu jest umiejętne zgranie stylu z jego otoczeniem i znakomite wykorzystanie istniejących warunków terenowych.

ŁOMNICA
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM NIEPOKALANEGO POCZĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY

Położony w górnej części wsi, na skraju skarpy doliny Łomnicy, kościół stoi na cmentarzu, obwiedziony murem z łamanego kamienia. Zachowały się ślady pierwotnej inkastelacji w postaci czworobocznej wieży bramnej i zachowanej częściowo attyki renesansowej o półkolistych segmentach. W dokumencie księżnej Agnieszki Świdnickiej z roku 1369 wspomniane jest lenno kościelne we wsi „Lompnicz”. Z budowli XIV – wiecznej zachowała się dolna kondygnacja wieży z cokołem i oknem południowym. Według Lutscha obecna budowla pochodzi z końca XV wieku, na co wskazuje późnogotycka kamieniarka (okna wieży, profile żeber, portale, nieistniejący obecnie dzwon z roku 1498). W drugiej połowie XVI wieku powstaje przedsionek południowy przy prezbiterium, powiększeniu uległa również zakrystia. W tym samym czasie powstaje na obwodowym murze cmentarza attyka. W pierwszej połowie XVIII wieku, około 1784 roku dobudowuje się kaplicę grobową. Około połowy XVIII wieku następuje restauracja obiektu. Według daty na chorągiewce hełmu roboty ukończono w roku 1754. Z okresu po przebudowie kościoła pochodzi większość wyposażenia wnętrza. Budowla orientowana, z lekkim odchyleniem w kierunku północny. Prezbiterium dwuprzęsłowe, węższe od nawy, na rzucie prostokąta. Sklepienie krzyżowo – żebrowe. Zworniki koliste zdobione rozetami. Wsporniki czteroboczne. Portal kapłański piaskowcowy, ostrosłupowy, fazowany. Okno wschodnie, pierwotnie ostrosłupowe z zamurowanym glifem wewnętrznym. Przejście z nawy do prezbiterium akcentuje ostrosłupowy łuk tęczowy z zaznaczonym impostem. Węgary, czoło łuku i podłucze wykonane są z ciosów piaskowcowych. Nawa na rzucie prostokąta przykryta jest drewnianym stropem belkowym. Wieża założona na rzucie zbliżonym do kwadratu, czterokondygnacyjna, usytuowana jest na osi nawy. Poszczególne kondygnacje oddzielone są profilowanymi gzymsami z XV wieku. W kondygnacji parterowej mieści się kaplica wieżowa otwierająca się do nawy późnogotyckim, piaskowcowym, dwuramiennym profilowanym portalem. Do górnych kondygnacji dostępnych ze strychu nawy prowadzi portal oryginalnie profilowany. Wyższe kondygnacje wieży posiadają nieregularnie rozmieszczone, wąskie, prostokątne okienka szczelinowe w piaskowcowym obramowaniu. Trzy duże okna trzeciej kondygnacji posiadają obramowania piaskowcowe z roku 1500 o późnogotyckich łukach, tzw. ośli grzbiet. Neogotycka kaplica grobowa murowana, o schodkowym szczycie pochodzi z roku około 1850. Po bokach, nad portalem, znajdują się dwa kamienne kartusze herbowe. Z barokowej przebudowy kościoła pochodzi większość wyposażenia wnętrz. Wielki ołtarz z lat 1720 – 1730 wypełnia prostokątny, obrazowy relief ukazujący Marię z Dzieciątkiem na kuli ziemskiej oraz płaskorzeźby aniołów i adorujących puttów. W zwieńczeniu jest mała owalna płaskorzeźba z symbolem Ducha Świętego. Barokowy ołtarzyk Serca Jezusowego ustawiony jest po przeciwnej stronie łuku tęczy. Chór organowy drewniany, wsparty na dwóch filarach, zakończonych głowicami, pochodzi, jak i oryginalny z około 1800 roku. Chrzcielnicę należy datować na XVII wiek. Nagrobek w zewnętrznej południowej ścianie przedstawia postać kobiecą w stroju z połowy XVI wieku. Następny nagrobek jest datowany 1572, z herbem Zedlitzów. Najciekawsze jest epitafium z lat 1724 – 1727, usytuowane wewnątrz kaplicy grobowej. Podwójne, małżeńskie z bogatym, płaskim wystrojem roślinnym i figuralnym. Figura świętego Jana Nepomucena umieszczona przed basztową bramą, piaskowcowa, barokowa z połowy XVIII wieku, prawie naturalnej wielkości, na wysokim cokole. Po obu stronach świętego występują putta, z których jedno trzyma tarczę z herbem fundatora. Na wybrzuszonym cokole cztery płaskorzeźby przedstawiające sceny: 1. Spowiedź żony Wacława. 2. Rozmowa Jana z Wacławem. 3. Strącenie do Wełtawy. 4. Biczowanie Chrystusa.

PAŁAC I PARK

Pałac usytuowany w płn. części miejscowości, przy rozdzieleniu dróg do Kowar i Wojanowa, około pięć kilometrów od Jeleniej Góry. Wieś rycerska z około 1305 roku. Przekazy źródłowe informują o istnieniu majątku w Łomnicy w roku 1366, kiedy wymienia się właściciela wsi Hansa von Schilder. W latach około 1475 – 1654 majątek pozostał w rękach rodziny Zedlitzów. Od 1654 – 1737 należał do rodziny Tomagninich, a w latach 1738 – 1811 do rodziny Mentolów, bogatych kupców a Jeleniej Góry. W 1811 roku majątek kupił Johann Geogr Flach – kupiec z Kowar. Po jego śmierci w 1822 roku odziedziczyła pałac wdowa Maria Flach, później jej zięć baron Moritz von Roth. W latach 1835 – 1945 Łomnica należała do rodziny Küsterów. Dobra te zakupiono w1835 roku dla Carla Gustawa von Küster, posła i pełnomocnego ministra króla pruskiego na dworze neapolitańskim. Rodzina ta została nobilitowana w 1815 roku przez króla pruskiego. Wczesnobarokowy dwór powstał najprawdopodobniej w drugiej połowie XVII wieku. Z tego okresu zachowały się sklepienia dwóch piwnic oraz bryła budynku z dwoma alkierzami przy frontowej elewacji południowej. Przebudowa dworu Tomagninich na barokowy pałac miała miejsce w latach 1705 – 1725. Duncker pisze, że pałac został wzniesiony w 1720 roku. Grundmann przypisuje tę przebudowę znanemu architektowi Martinowi Frantzowi z Revala (obecnie Talin). Przebudowa z około 1720 roku dotyczy jednak raczej wystroju elewacji i wnętrz, gdyż zachowano bryłę wcześniejszej siedemnastowiecznej budowli i zostawiono układ wnętrz. Ostatnia zasadnicza przebudowa pałacu miała miejsce w latach 1838 – 1844, po przejęciu pałacu przez rodzinę Küsterów. Jej projektantem i realizatorem był Albert Tollberg, od 1835 roku kierownik urzędu budowlanego majątku Schaffgotschów, pozostający pod dużym wpływem Schinkla. Zmieniono wtedy układ pomieszczeń, tym reprezentacyjną klatkę schodową, ustawiono dwie kolumny doryckie w sieni i na parterze, powiększono otwory okienne, wzniesiono trzecią kondygnację od strony ogrodu oraz zapewne zatynkowano starą barokową polichromię w glifach okiennych na parterze. W 1841 roku wybudowano wieżę przy elewacji zachodniej pałacu, a w 1844 roku przebudowano schody. W tym również czasie zmieniono wystrój elewacji pałacu na bardziej surową i częściowo przekształcono funkcję wnętrz. Obecny kształt budynku niewiele zmienił się od czasów baroku, o czym świadczy wizerunek rezydencji wykonany po połowie XVIII wieku i stanowiący tło dla porterów Christiana Menzla. Po 1945 roku do 1977 roku pełnił funkcję szkoły. Opuszczony uległ głębokiej dewastacji. Runął dach i większość stropów. W 1922 roku pałac zakupiła spółka niemiecko – polska Wojciech Szczęsny i Orlich von Küster i niezwłocznie rozpoczęto remont. Po zakończeniu odbudowy będzie w nim Polsko – Niemieckie centrum spotkań historyków, konserwatora zabytków i kulturoznawców, a także stałej wystawy, „Kotlina Jeleniogórska – Zabytków i Ogrodów”. Obecny pałac jest trzykondygnacyjną budowlą z użytkowym poddaszem. Od frontu flankowany wydatnymi ryzalitami nakrytymi spłaszczonymi hełmami. Na korpusie głównym dach czterospadowy z lukarnami. Na osi w parterze wejście zdobi balkonowy portal oflankowany kolumnami. Wewnątrz zachował się niezmienny układ przestrzenny, w tym holu z doryckimi kolumnami oraz duże fragmenty malarstwa ściennego z 1705 – 1725 roku oraz klasycystyczna dekoracja malarska sufitu i fasaty z czasów przebudowy Tollberga. Stopień zachowania dekoracji malarskiej umożliwił wiarygodną rekonstrukcję w miejscu jej braku. Całość otacza park krajobrazowy, który według ostatnich ustaleń powstał w 1835 roku z wykonaniem naturalnego nadrzecznego ukształtowania terenu. Z zachowanej z tego czasu korespondencji wynika, że przy planowaniu parku brał udział berliński architekt Joseph Lenné. Brzeg rzeki od strony łomnickiego parku obsadzony został kolumnami drzew. Po skarpie wzdłuż parku biegła droga. W parku rosną okazy starych lip drobnolistnych i dębów szypułkowych. Park rozciąga się na powierzchni 8,2 ha i kompozycyjnie tworzy jedną całość z założeniem parku w Wojanowie.

DWÓR –TZW.„DOM WDOWY”

Informacje na temat tak zwanego Domu Wdowy są nadzwyczaj skromne. Dwór wybudowany został w latach 1803 – 1804 przez właściciela stojącego w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu Chrystiana Gottfrieda Menzela dla kogoś ze starszych członków rodziny jako oddzielna rezydencja. Pozostałość piwnicy oraz sklepienie znajdujące się w tylnej części pierwotnej kondygnacji wskazują, że istniał w tym miejscu obiekt starszy. Ostatnio pojawiła się w badaniach hipoteza, że mogła to być budowla pochodząca z XVII wieku, wybudowana przez rodzinę von Zedlitz lub von Tomagninich, wchłonęła z czasem przez klasycystyczny Dom Wdowy. Według przekazów potomków rodziny von Küster dwór nie pełnił w późniejszych latach funkcji reprezentacyjnych, reprezentacyjnych wyłącznie funkcję mieszkalną. Autor projektu nie jest znany. Niektórzy badacze łączą budowlę z osobą architekta Alberta Kollberga, który przebudował główny pałac. Do 1945 roku dwór był własnością rodziny von Küster. Po wojnie użytkowany do celów administracyjno – mieszkalnych. Od roku 1994 przejęty ponownie przez potomka niemieckiego właściciela i readaptowany na cele hotelarsko – gastronomiczne oraz niemiecko – polski ośrodek konferencyjny i szkoleniowy, związany z ochroną dóbr kultury Dolnego Śląska. Budowla na rzucie prostokąta z płytkimi ryzalitami na osi od południa i północy, dwutraktowa z sienią przelotową. Bryła dwukondygnacyjna nakryta czterospadowym dachem z lukarnami. Elewacja siedmio- osiowa, akcentowana trzy – osiowym portykiem z lizenami w wielkim porządku, zwieńczonym trójkątnym tympanonem. Na osi usytuowany portal o koszowym wykroju. Wnętrza zachowały pierwotny układ na parterze i na piętrze. Hol jest sklepiony krzyżowo, z gurtami sklepionymi spływającymi na filar. W ścianie zachowany kominek. Schody głównej klatki schodowej zachowały ażurową balustradę z drewnianych, wycinanych elementów. Z elementów sali na pierwszym piętrze znajduje się odkryte podczas remontu w latach 1996 – 1997 malowidło ścienne o klasycystycznych motywach architektonicznych w rozecie palmetowej na suficie. Również w tej sali zachował się oryginalny parkiet z czasów budowy pałacu.

KRZYŻ POKUTNY

Krzyż pokutny znajduje się przy szosie Jelenia Góra – Karpacz, między Czarnem, a Łomnicą Górną, po lewej stronie drogi (jadąc do Karpacza), ponad rowem naprzeciw kamienia kilometrowego. Krzyż wykonany jest z gruboziarnistego, szarego piaskowca. Na nim wyryty miecz.

MYSŁAKOWICE
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM NAJŚWIĘTSZEGO SERCA PANA JEZUSA

Kościół usytuowany jest na południe od pałacu – obecnie szkoły, na skraju parku, na masywnym półokrągłym tarasie. Na terenie Mysłakowic zachował się zespół niezwykle interesujących zabytków architektury z pierwszej połowy XIX wieku. Są to budowle powstałe dzięki mecenatowi królewskiemu w obrębie dóbr należących do króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III. W okresie tym powstał w Mysłakowicach cały zespół budowli o różnorodnym charakterze, które realizowały ambitny program utworzenia w Mysłakowicach i najbliższych miejscowościach ogromnego romantycznego parku krajobrazowego, wiążącego poszczególne rezydencje i opartego o Karkonosze. Najwybitniejszymi budowlami z tego okresu są kościół ewangelicki (obecnie katolicki parafialny) i pałac królewski (obecnie mieszczący szkołę). Z całą pewnością kościół projektował znakomity architekt królewski Karl Friedrich Schinkel. Kościół ewangelicki budowany był w latach 1836 – 1838, najpierw pod kierownictwem budowniczego Freya, a później Hamanna. W trakcie budowy doszło do zawalenia się wieży, zginęło wtedy dziesięciu pracowników. Na jej miejsce powstała płasko zadaszona wieża w typie włoskich kampanili. Nowy kościół został poświęcony 8 grudnia 1840 roku w obecności ministra Christiana Rothera. Przed kościołem ustawiony został krzyż z reliefem medalionowym, wykonany przez rzeźbiarza Raucha, a ufundowany przez Fryderyka Wilhelma IV w 1844 roku. W 1858 roku na żądanie kolejnego właściciela Mysłakowic, króla Prus Fryderyka Wilhelma IV zmieniono formę wieży i dobudowano przy wejściu zachodni portyk, wsparty na dwóch marmurowych, oryginalnych antycznych kolumnach, pochodzących z Pompei, ( z nowymi głowicami). Kościół posiada niezwykle wysmukłą formę architektoniczną, utrzymaną w konwencji włoskich kościołów romańskich. Wnętrze swoją dyspozycją i surowością przypomina bazyliki starochrześcijańskie. Obecny barokowy wystrój przeniesiono z opuszczonego kościoła ewangelickiego w Miszkowicach (koło Kamiennej Góry). Jest to salowe założenie, z wydzielonym prezbiterium, zakończonym półkolistą absydą. Nawę przykrywa drewniany dach z widoczną rzeźbą. Wzdłuż ścian obiega drewniana empora wsparta na słupach, posiadających proste kapitele. Na osi wznosi się smukła wieża z ostrosłupowym hełmem. Przed wejściem istnieje parterowy portyk, otwarty arkadami, podpartymi wspomnianymi kolumienkami.

PAŁAC I PARK

Początki budowy pałacu w obecnym miejscu i zbliżonym kształcie sięgają XVIII wieku, kiedy w roku 1751 Maximilian Leopold von Reibnitz zlecił przebudowę pałacu. W 1759 roku zakupił go Karl Friedrich von Kottwitz, a w roku 1761 Gottlob von Richthofen. Dobra mysłakowickie z bardzo skromnym pałacem barokowym zostały sprzedane w 1816 roku przez rodzinę Kalckreuth marszałkowi von Gneisenau, który polecił przebudować barokową budowlę według projektu malarza i architekta Josefa Carla Raabe wkrótce po zakupieniu posiadłości. W wyniku przebudowy zachowany został plan podkowy, jednak otwarta w kierunku południowym część tego założenia zamknięta została przez dobudowanie werandy z pięcioma wielkimi drzwiami. budynek posiadał wówczas dwie kondygnacje, dach czterospadowy z przeszkloną kopułą okrągłego belwederu, z którego można było oglądać okolicę. Dekoracja elewacji, zgodnie z panującym wtedy stylem uległa uproszczeniu. Wnętrza były utrzymane w duchu biedermeierowskim. Od spadkobierców hrabiego von Gneiseneu odkupił pałac w 1831 roku król Fryderyk Wilhelm III. W celu dostosowania do wymogów i potrzeb króla budynek poddano kolejnej przebudowie. Plany remontu i adaptacji wnętrz najprawdopodobniej wykonał Karl Fryderyk Schinkel. Projekty Schinkla były opracowane w szczegółach przez jego ucznia architekta Fryderyka Augusta Stülera. Przebudowa przebiegała w trzech etapach od roku 1832 do 1844. Po śmierci króla w roku 1839 pałac przeszedł na własność króla Fryderyka Wilhelma IV, który zdecydował się na całkowita przebudowę pałacu w stylu neogotyckim. Plany do tej fazy przebudowy są niewątpliwie autorstwa Augusta Stülera. Wykonawstwo powierzono budowniczemu Hamannowi z Mysłakowic. W wyniku przebudowy pałac został podniesiony o górne piętro, otrzymał wieżę, łączniki i neogotycki wystrój, wysuniętą siedmioosiową salę jadalną, a także zmieniono rozplanowanie wnętrza. Po ukończeniu w 1844 roku przebudowy pałac stanowił letnią siedzibę rodziny królewskiej. Po I wojnie światowej cesarz Wilhelm II abdykował, a pałac kupił Geogr Rudolf. W czasie II wojny światowej była tu siedziba SA. Po zakończeniu wojny w pałacu zamieszkiwało dowództwo ochrony armii ZSRR. W 1953 roku otwarto w nim szkołę. W wyniku remontów, jakie nastąpiły po roku 1945, w wyglądzie zewnętrznym nastąpiły poważne zmiany zacierające jego stylowy charakter. Z utraconego wystroju najcenniejsze było malowidło profesora Heinricha Hermana, ucznia Correliusa, które postawiło budowlę klasztoru w Trzebnicy. Przy wejściu do pałacu stały dwie duże postacie halabardników, powstałe w 1845 roku w pracowni Vogta we Wrocławiu. Pałac jest założony na planie zbliżonym do podkowy. W fasadzie południowej między dwoma bocznymi ryzalitami wbudowany jest dwukondygnacyjny pawilon wejściowy, w którym znajduje się taras. Do lewego ryzalitu dobija parterowa sala balowa, założona na planie prostokąta. Od zachodu do pałacu przylega wieża o planie ośmiobocznym, zwieńczona blankowaną platformą. Całość kryta jest płaskim dachem. Nad salą balową zachowały się po powojennej restauracji (po roku1945) ozdobne kominy. Na neogotycki wystrój składają się łuki Tudorów w obramieniach, krenelaże i wieżyczki w narożach. Zezwolenie na założenie parkowe wydał król 20 lipca 1833 roku. Plany ideowe tego przedsięwzięcia powierzono ogrodnikowi Gerardowi Koeberowi, który był nadzorowany przez Józefa Piotra Lennégo i Schinkla. Szeroko zakrojone prace datujemy na lata 1835 – 1838. Pod kierownictwem Koebera prace wykonywał nadworny ogrodnik Teichler i on był za nie odpowiedzialny. Krajobrazowy park angielski założony przy pałacu wykorzystywał naturalne walory okolicy, z którymi organicznie był związany. Dlatego też pierwszym posunięciem było wzniesienie nad płaskim wierzchołkiem pobliskiej góry wieży widokowej według projektu Hansa Karla Waltera z Bukowca. Prace nad wieżą zakończone zostały w 1835. założono także w tym czasie za radą Schinkla dwa stawy, w których większy, znacznych rozmiarów, posiadał po środku malowniczą wyspę. Po stawach pływały gondole i dostojne łabędzie. Brzegi stawu porastały kępy drzew. Poprowadzono aleje i utworzono polany widokowe. Schinkel dbał o stronę kolorystyczną założenia parkowego. Wzniesiony opodal parku kościół miał być mleczno – biały z niebiesko – różowymi pasami, a dach kościoła i pałacu niebiesko – zielony. Na terenie parku znajdowały się liczne budowle, które składały się na jego bogaty program literacki: belweder, herbaciarnia, młyn, kaskada (fragmenty zachowane do dzisiaj) i wiele innych. Między pałacem a kościołem znajdował się Dom Tyrolski, zbudowany dla ewangelików przesiedlonych z Tyrolu do Mysłakowic. Mieścił się w nim królewski Urząd Budowniczy. Na życzenie króla poprowadzono nowe drogi dojazdowe. A jedną z bram zbudowano ze szczęk wieloryba, które Fryderyk Wilhelm IV odkupił od niejakiej pani Hermann. Kilka lat temu bramę powaliła wichura. Po konserwacji części bramy są przechowywane w Sali katechetycznej na plebani kościoła parafialnego. Po konserwacji tej bramy będą przechowywane w holu pałacu.

DOM TYROLSKI

Mysłakowice, oprócz dawnej rezydencji królewskiej i kościoła projektowanego przez cenionego w historii architektury Karla Friedricha Schinkla, posiadają cieszący się zainteresowaniem turystów dom wybudowany w stylu architektury zwanej tyrolską. Domy takie powstały za przyczyną przybyłej w XIX wieku do Mysłakowic grupy ewangelickiej z doliny Ziller w Tyrolu, którzy odrzucili przyjęcie wiary katolickiej. Po długich pertraktacjach i wstawiennictwie hrabiny Fryderyki von Redern za zgodą cesarza monarchii habsburskiej i króla Prus Fryderyka Wilhelma III, pomiędzy Mysłakowicami, a Kowarami osiedliła się grupa ponad czterystu przesiedleńców. Przywódcą i organizatorem osady był Johannes Fleidl, który 20. 09. 1837 roku przyprowadził grupę osadników i został pierwszym sołtysem. Pomnik Fleidla obecnie stoi przed dawnym pałacem obecnie szkołą w Mysłakowicach. Pierwszy dom został zamieszkały 06.11.1838, a do 1875 roku istniało 65 zagród tyrolskich. Budynek przy ulicy Staromiejskiej 14 należał do rodziny Rieser i posiada wszystkie charakterystyczne dla tyrolskiego budownictwa elementy stylowe, z których najważniejsze to: wydłużony prostokątny plan, ściany drewniane, charakterystyczne balkony – obiegające często dom z dwóch stron, dach dwuspadowy o małym kącie nachylenia, z szerokimi okapami. Balustrada posiada bogatą wyżynaną ornamentykę rytmicznie powtarzających się motywów stylizowanego tulipana i serca. Wnętrze oprócz dobudowanego przedsionka zachowało pierwotny układ. W części parterowej izby zachowały się nagie stropy, których belki są ozdobnie fazowane. W środkowym trakcie zachowało się niewielkie sklepienie. W wyniku przeprowadzonego remontu w latach 1997 – 1998 dawny budynek mieszkalno – gospodarczy został adaptowany na stylową restaurację tyrolską. W części dawnej stodoły umieszczono stałą wystawę poświęconą historii emigrantów z kotliny Ziller. Na krótszej ścianie wyeksponowany został przeniesiony z budynku tyrolskiego przy ulicy Daszyńskiego 5, fragment balkonu z wyciętym w balustradzie po niemiecku napisem (w tłumaczeniu: „Błogosław Boże króla Fryderyka Wilhelma III”). Dom Tyrolski został uroczyście otwarty dnia 18 września 1998 roku. Jest własnością kraju związkowego Tirol i sześciu tyrolskich gmin związkowych z XIX – wiecznym uchodźstwem religijnym. Przedstawicielem w Mysłakowicach i głównym pomysłodawcą przedsięwzięcia był Michael Stoeckl z Mayrhofen.

WOJANÓW
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY

Kościół Najświętszej Marii Panny najprawdopodobniej istniał już w 1281 roku, gdy pojawiła się w dokumentacjach wzmianka wymieniająca sołtysa tej wsi. W 1299 roku jej właścicielem był Siegfrid Zedlitz. Pierwsza data związana z budową kościelna pochodzi z 1318 roku, kiedy wymieniony zostaje proboszcz Henricus. Niestety literatura przedmiotu milczy o historii późniejszej, co zmusza do datowań na podstawie analizy stylistycznej i porównawczej. Kościół zachował do obecnych czasów typowy układ przestrzenny ze zwężonym i niższym, dwuprzęsłowym prezbiterium, szerszą salową nawą i wieżą na osi od zachodu. Po zachowanych najstarszych datujących detalach architektonicznych, takich jak występujące w prezbiterium kolumienki międzyprzęsłowe wraz z dekoracją kapiteli, profile żeber sklepienia, które łączy zwornik, zamurowany maswerk oraz portal dawnej zakrystii i sakramentarium, można w przybliżeniu określić powstanie obecnej budowli na przełomie XIII i XIV wieku. Z drugiej połowy XVI wieku pochodzi dobudówka loży lokatorskiej, kaplica na osi oraz wieża. Z tego okresu pochodzą oryginalne maswerki okien kaplicy i dobudówki kolatorskiej. O połowę wieku starsze są późnogotyckie portale. Z roku 1608 pochodzi strop. W XVIII wieku do południowej ściany nawy dobudowana zostaje mała kaplica św. Agnieszki. W tym też okresie pozostałe otwory okienne uzyskują swą dzisiejszą formę. W wyglądzie zewnętrznym na uwagę zasługuje dziesięć kamiennych płyt nagrobkowych Schaffgotschów i Zedlitzów z lat 1508 – 1633 ustawionych wzdłuż północnej ściany korpusu i wieży. Drugi zespół epitafiów zachował się wewnątrz kościoła oraz w mauzoleum, ze szczególnie wartościowym epitafium Urlicha Schaffgotscha z 1563 roku. Wewnątrz kościół, mimo utraty wspaniałego gotyckiego tryptyku z XV wieku obecnie znajdującego się w Muzeum we Wrocławiu, zachował bogate i zróżnicowane wyposażenie. Na belce łuku tęczowego, oddzielającego prezbiterium od nawy, znajduje się późnogotycka grupa rzeźbiarska Ukrzyżowania z postaciami Matki Boskiej i Jana Ewangelisty z drugiej połowy XV wieku. Z tego samego okresu pochodzi późnogotycka chrzcielnica o cylindrycznym trzonie, zdobiony motywem gałęzi oliwnej. Czasza jest gładka w formie półkuli. Na ścianie północnej prezbiterium znajdują się dwie renesansowe loże kolatorskie z drewnianymi balustradami, dekorowanymi malowanymi herbami. Poniżej empor umieszczono trochę starsze, gotycko – renesansowe stalle z malowanym zapleckiem z herbami. Centralne miejsce z prezbiterium zajmuje pochodzący z około 1720 roku barokowy ołtarz przedstawiający w owalnej ramie scenę Wniebowzięcia Marii i Trójcę Świętą. Pomiędzy prezbiterium a nawą znajduje się cenna późno – renesansowa ambona z 1607 roku. Uzupełnieniem wystroju nawy są drewniane empory, malowane na płycinach balustrady wizerunki świętych, na zmianę z alegorycznymi emblematami, łączonymi symboliczne treści, które uzupełniają łacińskie sentencje odnoszące się do prawd wiary. Niestety od dłuższego czasu stan zachowania empor kolatorskich, jak i późniejszych z nawy jest bardzo zły. Malowidła łuszczą się i odpadają. Niektóre z nich są już słabo czytelne. W ścianie zamykającej prezbiterium znajduje się małe sakramentarium o formie ostrołukowej wnęki, zamkniętej kratą, ozdobione nitowaną na skrzyżowaniach prętów. W kaplicy znajdującej się za prezbiterium, są drewniane renesansowe drzwi prowadzące na emporę, zdobione typowo renesansowym ornamentem groteskowym, malowanym w renesansowej tonacji en grisaille (szare w szarym). W kaplicy południowej zachował się ołtarz św. Agnieszki z połowy XVIII wieku. W antependium znajduje się reliefowa scena ścięcia św. Agnieszki. W kaplicy północnej stoi nastawa w postaci owalnego obrazu Matki Boskiej z pierwszej połowy XVIII wieku.

PAŁAC I PARK W WOJANOWIE

Pałac jest usytuowany po południowej stronie drogi z Jeleniej Góry do Trzcińska, oddzielony od niej dziedzińcem gospodarczym zabudowanym z trzech stron. Majątek w Wojanowie był wzmiankowany już w 1281 roku. Od 1299 roku związany został z rodem Zedlitzów, którzy w drugiej połowie XIII wieku przybyli na Dolny Śląsk. Pełniąc funkcje administracyjne na dworach książąt legnicko – brzeskich i świdnicko – jaworskich, posiadali majętności także w okolicach Jeleniej Góry, Jawora, Świdnicy i Świerzawy. W okresie wojen husyckich wieś została przynajmniej częściowo zniszczona. W 1603 roku Nikolaus von Zedlitz wznosi w Wojanowie nowy okazały dwór, który zostaje mocno zniszczony w czasie wojny trzydziestoletniej przez Szwedów. Odbudowa rezydencji nastąpiła w roku 1667, kiedy właścicielem był Christoph von Zedlitz. W następnych latach pałac zmienił właścicieli. W 1754 roku Wojanów nabył jeleniogórski kupiec Daniel von Buchs, który przebudował i zmodernizował dwór w stylu barokowym. W roku 1817 obiekt kupuje hrabia Karl Sigismund von Rothkirch, a po nim radca sądowy Prus, Karl Albrecht Ike, który rozpoczął przebudowę pałacu w 1832 roku. W 1839 cały majątek dostaje księżna Luiza Niderlandzka w prezencie dla swojego ojca, króla Prus Fryderyka Wilhelma III. W posiadaniu rodziny królewskiej Wojanów pozostał do 1908 roku, kiedy został sprzedany przez ostatnią spadkobierczynię Marie zu Wied, księżniczkę Niderlandów. Dokonano wtedy przebudowy pałacu, aby przystosować go do nowej reprezentacyjnej funkcji. Pracę mógł nadzorować w latach 1839/ 40 Friedrich August Stüler. Ostatnią przebudowę przypisuje się jednak uczniowi Stülera – Hermanowi Wentzelowi, architektowi pary książęcej, który pracował dla niej m.in. w Muskau. Trójkondygnacyjny pałac założono na planie prostokąta, z narożnymi okrągłymi alkierzowymi wieżami. Bryłę nakryto stromym dachem namiotowym. Pałac zachował od strony ogrodu rozległy taras z bocznymi szerokimi schodami. Zabudowę flankują po obu stronach oranżerie połączone z pałacem krytymi przejściami. Z renesansowego dworu zachował się w elewacji frontowej dwudzielny portal zwieńczony fryzem, na którym umieszczono tarcze herbowe, obramienia okien w dolnej kondygnacji oraz wewnętrzny portal prowadzący do piwnicy. Opuszczony przez kilka lat pałac utracił XIX – wieczny wystrój. Zachowały się fragmenty ornamentowego malowidła na sklepieniach jednej z górnych kondygnacji wież. Osobliwością pałacu są ponadto oranżerie po dwóch stronach, na przedłużeniu fasad od strony Bobru. W maju 2002 roku z nieustalonych przyczyn wybuchł pożar, który zniszczył całkowicie rzeźbę dachową i górne piętra. Ocalały tylko sklepienia piwnic, parteru i stropy ponad pierwszym piętrem. Przed pałacem stoi klasycystyczna oficyna mieszkalna, z wysokim łamanym dachem naczółkowym z powiekami. Wejście w dolnej kondygnacji ujęte w skromny portal. Elewacje dzielą lizeny. Rozciągający się przed pałacem park jest założeniem krajobrazowym przekształcony w pierwszej połowie XIX wieku przez Piotra Józefa Lenné, architekta króla pruskiego. Naturalną granicą parku jest koryto rzeki Bóbr. Z okien pałacu, a także z tarasu widokowego można podziwiać całe pasmo Karkonoszy, dolinę Bobru i wzgórza Rudaw Janowickich.

PAŁAC W BOBROWIE

Założenie w Bobrowie zlokalizowane jest na stosunkowo wysokiej skarpie nad rzeką Bóbr. Tworzy je pałac otoczony parkiem. Drogę do niego otwiera umieszczona na osi fasadowa trójprzelotowa brama, wbudowana w mur wyłożony kamienną okładziną i zwieńczona po bokach rzeźbami lwów trzymających kartusze herbowe. Początki wsi nie są jasne. W literaturze niemieckiej uparcie są powtarzane informacje, że w późnym średniowieczu broniła przeprawy przez Bóbr strażnica rycerska „Boberstein”. Są wzmianki w niektórych przewodnikach, że przedmiotowy „zameczek” zniszczyli w 1428 roku husyci. Niestety dotąd przy pałacu nie rozpoczęto badań archeologicznych względnie historycznych, które mogłyby to potwierdzić. W drugiej połowie XV wieku należał do Antona von Schaffgotsch. Po nim dziedziczył syn Wolfgang. Prawdopodobnie wtedy też, zgodnie z powszechnym już zwyczajem, ówcześni właściciele wybudowali w miejscu dzisiejszego pałacu renesansowy dwór, którego mury są w znacznej mierze jeszcze czytelne w obrębie obecnego założenia. Była to budowla kamienna, prostokątna, krótszym bokiem zwrócona do rzeki Bóbr. Następna faza budowlana pochodzi z połowy XVII wieku. Kolejnej przebudowie uległ po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej. W roku 1669 Karl Christoph von Zedlitz odsprzedał zamek Annie von Nostitz. Następnie właścicielami obiektu został zakon jezuicki z Jeleniej Góry, a od 1737 do 1777 ponownie siedzibę przejęli Schaffgotschowie. Potem właścicielami kolejno byli: Daniel von Busch z Jeleniej Góry, hrabia von Rothkirch i Ernestyna von Köckritz. Generalna przebudowa nastąpiła około 1894 roku według planów berlińskiego architekta Pawła Roetgera, kiedy właścicielem dóbr został Hans Rudolf von Decker. W rękach jego następców pałac pozostał do 1921 roku. Później, do około roku 1934 właścicielem obiektu była ponownie rodzina von Rothkirch, od której odkupił go graf Sierstorpff von Franks. Ten z kolei zamek odsprzedał III Rzeszy. W roku 1934 w zamku szkolono S.A. Po 1945 roku obiekt początkowo zajmowała Armia Radziecka, potem był to ośrodek dla uchodźców politycznych z Grecji, dom poprawczy, ośrodek kolonijny, PGR, SKR, Inspektorat OC z Jeleniej Góry. Od końca lat sześćdziesiątych obiekt nie użytkowany i nie remontowany zaczął popadać w ruinę. Szczególnie rozebranie pokrycia dachu w roku 1972 – 1973 spowodowało jego gwałtowne zniszczenie. Od 1992 roku pałac odkupiony od gminy, jest odbudowywany przez Polsko – Niemieckie Stowarzyszenie Promocji, Odbudowy i Utrzymania Historycznych Zabytków, Kultury i Tradycji Śląska. Pałac zachował mimo zniszczeń okazałą malowniczą bryłę. Budowla jest dominująca częścią zespołu uformowanego w kształcie czworoboku. Od zachodu teren zespołu ogranicza mur kamienny z główną bramą wjazdową. Pałac jest budynkiem trójkondygnacyjnym, od strony fasady pięcioosiowym, znacznie zróżnicowanym w bryle i planie, z czworoboczną, masywną wieżą pośrodku korpusu, flankowaną narożnymi okrągłymi wykuszami w formie wieżyczek wieżyczek licznymi przybudówkami. Główna elewacja zachodnia wyróżnia się trójosiowym ryzalitem dwukondygnacyjnym z osią środkową wysuniętą trójkątnie ku przodowi i nakrytą kopułą. Pod względem stylistycznym architektura pałacu bliska jest formom charakterystycznym dla renesansu francuskiego, zdobionego ornamentem niderlandzkim oraz licznymi szczytami, wykuszami i wieżyczkami. Na podstawie pobieżnej nawet analizy planu można stwierdzić, że bryła pałacu jest wynikiem adaptacji i przekształceń wcześniej istniejącego tu budynku. Potwierdzają to odsłonięte obecnie fragmenty łączonego gruboziarnistą zaprawą kamiennego muru, w pierwszej i drugiej kondygnacji, a zwłaszcza w ciągu pomieszczeń północnych i południowych. Duża sala na pierwszym piętrze przykryta sklepieniem kolebkowym. Sklepienie tego rodzaju jest charakterystyczne dla budowli szesnastowiecznych. Dodatkowymi świadkami dawnej rezydencji były do niedawna nieznaczne fragmenty starej polichromii, obecnie już nieistniejące. Ślady tej polichromii mogą być jednak zachowane pod warstwą niezbitego tynku. Zachowały się przesklepione piwnice, hol wejściowy z czteroprzęsłowym sklepieniem wspartym na kolumnie i filarach z gurtami, płytki terakotowe o ciekawej ornamentyce. Istnieją schody w obydwu klatkach schodowych. Obecny użytkownik prowadzi od 1996 roku żmudne i kosztowne prace remontowo – zabezpieczające.