MIŁKÓW
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM ŚW. JADWIGI

Kościół parafialny znajduje się w górnej części Miłkowa, przy lokalnej drodze przez wieś, po jej południowej stronie, za skrzyżowaniem z szosą Jelenia Góra – Karpacz. Bardzo stara miejscowość, wzmiankowana już od 1241 roku. W 1305 roku wymieniona w księdze fundacyjnej biskupstwa wrocławskiego jako „Arnoldi willa circa Hyrsberc”. Pierwotny kościół według niektórych badaczy powstał w 1284 roku, chociaż pierwszy proboszcz Miłkowa, Nicolaus Berner, pojawił się w źródłach dopiero w 1399 roku. Budowla ta została całkowicie zniszczona w czasie najazdu husytów, około 1430 roku. Nowy kościół wzniesiono lub odbudowano dopiero w drugiej ćwierci XVI wieku ( data 1542 na obramowaniu okna wsch., data 1543 w podprożu drzwi zakrystii), pod patronatem grafów von Reibnitz ze Staniszowa. W 1552 lub 1556 roku kościół przejęła gmina protestancka, stanowiąca wtedy zdecydowaną większość mieszkańców. Prawdopodobnie pod koniec wieku podjęto prace budowlane mające na celu powiększenie budowli, poprzez rozbudowanie nawy w kierunku południowym. W czasach nowożytnych powstała wieża kościelna, przebudowana w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Lata wojny trzydziestoletniej zakończyły się spustoszeniem kościoła przez wojska cesarskie. W 1654 roku doszło we wsi do zamieszek spowodowanych odebraniem kościoła protestantom. Bunty dużej grupy ewangelików powtórzyły się jeszcze w 1677 roku, kiedy siłą usunięto z kościoła kaznodzieję protestanckiego. Ostatnie większe prace trwały w roku 1875, powstały wówczas liczne przebudówki i ceglana nadbudowa wieży z ostrosłupowym hełmem. Jest to budowla orientowana, z prostokątną salą i trójbocznie zakończonym oskarpowanym prezbiterium. Wieża zachowała oskarpowanie dolnych kondygnacji i gotyckie ostrosłupowe okna. Bryła kościoła nieregularna i rozłożysta, co jest wynikiem licznych przebudów, rozczłonkowana przyporami. Neogotyckiej części kościoła towarzyszą uskokowe przypory, sterczyny i kwiatony. Wnętrze pokryte polichromowanym stropem kasetonowym z 1653 roku, konserwowanym w 1719 roku, wspartym na ośmiobocznym filarze, który pochodzi z pierwszego kościoła. W nawę wbudowano od zachodu i północy emporę. W południowej części prezbiterium zachowała się kaplica, której górna kondygnacja pełniła pierwotnie funkcję loży kolatorskiej. Wewnątrz zachował się bogaty wystrój, którego najcenniejszymi elementami jest gotycka Madonna najprawdopodobniej pochodząca z belki tęczowej z około 1450 roku i figura Chrystusa Frasobliwego, jedna z najładniejszych rzeźb tego typu na Dolnym Śląsku, z początku XVI wieku. Ponadto barokowe polichromie i złocone boki ołtarza i ambony z XVIII wieku, klasycystyczne organy, renesansowe stalle z końca XVI wieku z trzema siedliskami z dekoracją rzeźbiarską. Ołtarz główny pochodzi z 1863 roku. Wystrój uzupełniają malowane stacje drogi krzyżowej z drugiej połowy XVIII wieku oraz zespół witraży z końca XIX wieku. Na zewnątrz pod gzymsem od strony północnej w narożniku zakrystii widnieje kamienna głowa (Mongoła?) – element dość często pojawiający się w kościołach pw. św. Jadwigi. Na murze zewnętrznym kościoła znajduje się zespół bogato dekorowanych siedmiu kamiennych płyt nagrobkowych z XVIII wieku, upamiętniających rody laborantów mieszkających w Miłkowie, pręgierz z 1677 roku oraz dwa krzyże pokutne z wyrytymi narzędziami zbrodni: kuszą oraz mieczem. W pobliżu kościoła parafialnego i pałacu znajdują się ruiny kościoła ewangelickiego wybudowanego w roku 1755. Wieża została dostawiona w roku 1863.

PAŁAC

Pierwsze wzmianki o wsi Miłków pochodzą z 1241 roku i są zawarte w dokumentach kościelnych, których odnotowany jest spór, jaki miał miejsce między proboszczem Miłkowa a sąsiednia parafią. Zespół pałacowo – parkowy powstał w 1667 roku, jako monumentalna trójskrzydłowa budowla barokowa, pozostająca pod wpływami architektury francuskiej. Właścicielem majątku był wtedy Heinrich von Zierotin. Po pożarze w 1768 roku nastąpiła odbudowa i rozbudowa przez hrabiego von Lodrona, w wyniku, której budowla otrzymała obecną klasycystyczną postać. Prawdopodobnie z tego czasu pochodzi ryzalit ogrodowy i przybudówka zachodnia. W XIX wieku wnętrza pałacu zostały przybudowane przez hrabiego von Matuschka – Toppoltzan, o czym świadczy zachowana sala na pierwszym piętrze w części zachodniej, zdobiona stropem drewnianym, wsparta na drewnianych pilastrach wolutowych, z belkami, między którymi układane są ukośne deski, oraz drzwi z dekoracją o motywach neorenesansowych. Ostatnimi właścicielami pałacu przed 1945 rokiem była rodzina von Schmettau. Jest to okazała budowla dwukondygnacyjna na planie podkowy. Do elewacji ogrodowej korpusu dobudowano wydłużony prostokątny ryzalit. Cały budynek nakrywają wyniosłe dachy mansardowe, z wydatnymi kominami i lukarnami. Fasada frontowa regularna i symetryczna. Korpus trzyosiowy znacznie cofnięty względem elewacji skrzydeł ryzalitów. Wejście główne na osi, ujęte w kolumnowy portal, nad którym znajduje się kartusz herbowy hrabiów Matuschków. Lekko wysunięty środkowy fronton zdobi naczółek, który przykrywa połać dachową, a nad nim wznosi się ozdobna facjata, flankowana pilastrami, ujęta w wolutowe spływy i zwieńczona odcinkowym szczycikiem. Narożniki ryzalitowych skrzydeł są ujęte w boniowane pilastry w wielkim porządku. Wystrój elewacji wzbogacają uszate obramowania okien, hermowe pilastry, rozdzielające potrójnie okna skrzydeł. Wnętrza zachowały układ przestrzenny z czasów ostatniej przebudowy. Na parterze pomieszczenia główne posiadają sklepienia krzyżowe. Wejście główne na osi korpusu poprzedza hol, w którym znajduje się reprezentacyjna klatka schodowa o marmurowych stopniach. Główna sala pałacu mieści się w skrzydle zachodnim. Jest to prostokątne pomieszczenie, w połowie przykryte drewnianym belkowym stropem i płycinową boazerią. Kafelkowy kominek ma cechy secesyjne. Pałac otacza park założony w połowie XIX wieku. Na drzewostan składają się rzadkie gatunki, jak dereń świdwa, czy wierzba biała, jawory, buki i dęby. Zachowały się również ślady urządzeń wodnych, w tym dawna obmurowana fosa. Grupy zieleni urozmaicają dwie polany. Słabo widoczna ścieżka prowadzi w głąb parku i dochodzi do grobli, na której zachowała się stara aleja. W południowej części parku, w niejakim oddaleniu od pozostałych zabudowań wznosi się willa z przełomu XIX i XX wieku, na co wskazują elementy secesyjne w jej wystroju. Budynek pełnił funkcje domu gościnnego lub domu ogrodnika. Jest to budowla o zwartej bryle, przykryta dachem łamanym. Posiada dwa osiowe ryzality; południowy dwu – kondygnacyjny, nakryty dachem stożkowym. Obydwa ryzality są zakończone półkoliście. Wnętrza zachowały w części pomieszczeń stiukową dekorację na stropach, resztki oryginalnej stolarki drzwiowej oraz niewielki kaflowy kominek.

PODGÓRZYN
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM TRÓJCY ŚWIĘTEJ

Budynek kościoła usytuowany jest centralnie na terenie założenia cmentarnego obwiedzionego kamiennym murem z wyjątkiem rozebranej części zachodniej. Od północy poza murem znajduje się budynek plebani. Podgórzyn należał do rodzin: von Liebenthal, von Gersdorf, von Zedlitz oraz von Schaffgotsch. Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 4 października 1318, a następne z 1374 i 1486 roku, z tego też okresu pochodzą zarysy obecnej budowli, przebudowanej w roku 1792 wg projektu Johanna Georga Rudolfa z Opola. Plan średniowiecznego założenia jest wyraźny, poza zakrystią, wzniesioną na osi prezbiterium w czasie reformacji, kiedy to kościół przeszedł w posiadanie protestantów i pozostawał w tym stanie zarządzania do roku 1653. Fundatorem przebudowy była rodzina Schaffgotschów. W czasie tej przebudowy dokonano również obniżenia dawnego średniowiecznego muru obronnego otaczającego kościół. Od roku 1653 do kasacji parafię obsługiwali cystersi z Cieplic. Kościół jest orientowany. Budowla jest założeniem prostym i składa się z 3 – przęsłowej nawy, wydzielonego kwadratowego prezbiterium i kwadratowej wieży, przechodzącej wyżej w ośmioboczną, zwieńczonej latarnią z prześwitem. Sklepienie krzyżowe występuje w prezbiterium, natomiast nawa posiada sklepienie kolebkowe z lunetami, oddzielone gurtami. Otwory okienne ujęte zostały w uszakowate opaski, spięte impostowymi zwornikami. Boczny portal, zamknięty łukiem odcinkowym, spięty kluczem, na którym widnieje data 1792. Z wystroju wnętrza godna uwagi jest kamienna chrzcielnica z wyrytą datą 1486, opasana minuskułową inskrypcją „Jezus Maria miserere nobis”. Ołtarz główny pochodzi z końca XVIII wieku. Rokokowo – klasycystyczna ambona oraz obrazy z tego okresu uzupełniają wnętrze kościoła. W wieży znajduje się dzwon, odlany w 1635 roku w tutejszej ludwisarni. Na murze kościoła są dostawione kamienne epitafia z XVIII wieku, a przy murze stoją kamienne rzeźby świętego Floriana i św. Jana Nepomucena z XVIII wieku. Również na murze otaczającym kościół zachowały się płyty nagrobkowe z XVIII wieku.

KOŚCIÓŁ POD WEZWANIEM MATKI BOSKIEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ

W 1742 roku gmina ewangelicka w Podgórzynie zakupiła od miejscowego gospodarza Christophera Conrada działkę i w ciągu dwóch miesięcy wybudowała zbór. W 1750 roku powódź niszczy niedawno postawiony dom modlitewny, co zmusiło liczną już wtedy gminę luterańską do zbudowania większej świątyni, która zaspokoiłaby potrzeby wiernych. Budowę świątyni rozpoczęto w 1778 roku, kiedy gminą ewangelicką zarządzał pastor Johann Gotlieb Kernsten. Kamień węgielny położono 3 maja 1779 roku, a już w 1780 roku budowę zakończono. Budowę prowadził mistrz murarski Liebusch z Jeleniej Góry, który pracował dla grafa von Schaffgotsch w Cieplicach. Prace stolarskie i ciesielskie wykonał Geogr Rössel z Podgórzyna oraz Jakob Höhle. Budowla oparta została na rzucie prostokąta z lekko zaznaczonymi ryzalitami w części środkowej. Wewnątrz wybudowano dwupiętrowe kondygnacje empor wspartych na kolumnach. Strop kolebkowy pokrywała polichromia. Dach mansardowy pierwotnie został pokryty łukiem. Po środku dachu wybudowano sygnaturę z latarnią, zwieńczono cebulastą kopułką. Po 1945 roku obiekt był doraźnie użytkowany jako magazyn i nieremontowany stopniowo niszczał. W momencie przejęcia przez miejscową parafię katolicką obiekt był mocno zrujnowany. Społecznie prowadzona odbudowa pod kierownictwem ówczesnego proboszcza, księdza Michała Darowskiego, zakończyła się pełnym sukcesem w 1982 roku. Kościół został uratowany, co w tamtym czasie nie było rzeczą powszechną. Obiekt zachował swoją pierwotną bryłę w postaci korpusu nakrytego dachem mansardowym z ośmioboczną sygnaturą z latarnią. Na osi ryzalit wejściowy, zamknięty trójkątnym tympanonem i prezbiterium. Wnętrze zachowało z pierwotnego wystroju tylko dwie kondygnacje empor.

SOSNÓWKA
KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM MATKI BOSKIEJ OSTROBRAMSKIEJ

Kościół parafialny zlokalizowano w środku Sosnówki Dolnej, po południowo – zachodniej stronie skrzyżowania dróg. Miejscowość po raz pierwszy wymieniona w dokumentach w roku 1318, powstała u wylotu Pogańskiej Doliny, przy jednym z najstarszych przejść do czech, wiodącym koło Dolnego Źródła pod Grabowcem. Podobnie jak w całej okolicy, także w Sosnówce dość szybko rozprzestrzeniła się idea reformacji i już w 1524 roku ewangelicy przejęli kościół katolicki, który oddali w skutek decyzji komisji rewindykacyjnej w 1654 roku. Po wojnie siedmioletniej gmina protestancka w Sosnówce przyłączona została do Podgórzyna. Wskutek ponawianych wielokrotnie próśb wydano jej w 1744 roku pozwolenie na założenie własnej parafii i wybudowanie kościoła. Pierwszy dom modlitewny powstał w 1745 roku. Była to prosta budowla o konstrukcji szkieletowej, założona na rzucie prostokąta z dwoma emporami. W 1772 roku nastąpiła rozbudowa kościoła o wschodnią zakrystię, nad którą umieszczono emporę organową. W następnym roku organmistrz Meinert z Wlenia wybudował nowe organy. Najprawdopodobniej wskutek zużycia materiału w 1816 roku kościół rozebrano i rozpoczęto budowę nowej świątyni. Plan kościoła wykonał królewski inspektor budowlany Kannegießer z Kamiennej Góry. Wykonawcami projektu byli: mistrz murarski Exner z Karpacza i cieśla Geogr Gottlob Exsner z Sosnówki. Wieżę wybudowano w roku 1820. Z 1845 roku pochodzi informacja o malowaniu wnętrza. Jest to budowla halowa, z kwadratową wieżą na osi, zwieńczoną hełmem z latarnią. W przyziemiu wieży znajduje się kamienny portal o łuku koszowym ze zwornikiem i profilowanymi kapitelami u nasady łuku, w zworniku wyryta data: 1819. Okna w dwu rzędach: dolne w koszowym wykroju i górne, wysokie o półkolistym zamknięciu. Wnętrze pokrywa sklepienie kolebkowe. Drewniane, trzykondygnacyjne empory opierają się na kolumnach. Stosunkowo bogate wyposażenie z czasów budowy kościoła, m.in. polichromowany ołtarz główny z XVIII wieku, połączony z prospektem organowym, kamienna chrzcielnica z drewnianą pokrywą z XVIII wieku, zespół drewnianych barokowych rzeźb, kamienne epitafia i nagrobki z XVIII wieku oraz XIX – wieczne świeczniki.

KOŚCIÓŁ POMOCNICZY POD WEZWANIEM ŚW. MARCINA

Kościół usytuowany w centrum dolnej wsi na wzniesieniu terenu. Właścicielem wsi był początkowo Hans von Liebenthal, który sprzedał ją Gotsche Schoffowi. Po raz pierwszy Sosnówka została wymieniona w 1305 roku w dokumencie kapituły wrocławskiej. Następna wzmianka pochodzi z 1318 roku w spisie czynszowym Gabriela z Rimini. Z 1366 roku pochodzi informacja potwierdzająca istnienie w Sosnówce kaplicy św. Anny. W latach 1524 – 1654 świątynia pozostawała w rękach miejscowej gminy protestanckiej. Katolicy odzyskali kościół dopiero w ramach tzw. „redukcji”. Obecna budowla, późnobarokowa, powstała w latach 1796 – 1797 (data w zworniku obramienia okiennego), po częściowym rozebraniu kościoła. Pracę podjęto z inicjatywy Schaffgotschów. Przebudową kierował Johann Geogr Rudolf z Opola, budowniczy pozostający w służbie tego rodu i cystersów z Cieplic. Kościół jest przykładem prostego stylu, typowego dla wiejskich kościołów projektowanych przez tegoż architekta. Jest to budowla z 3 – przęsłowym prostokątnym korpusem, z wydzielonym prezbiterium zakończonym trójbocznie, w całości nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, kwadratową wieżą o ściętych narożach wieńczy hełm z prześwitem. Dach kościoła przykryty jest gontem. Elewacja zachodnia zdominowana została przez wieżę, w której umieszczono osiowo wejście: wyżej są otwory okienne z datami budowy i przebudów w obramieniach okiennych. Pod profilowanym gzymsem wieńczącym zachowała się stara drewniana tarcza zegara wieżowego. Elewacje ożywiają ujednolicone otwory okienne w regularnym układzie. Wyposażenie skromne, pochodzące z końca XVIII i XIX wieku. Uwagę zwraca późnobarokowy ołtarz główny przedstawiający św. Annę Samotrzecią, pochodzący najprawdopodobniej z krzeszowskiego warsztatu Schröttera. Empora muzyczna i prospekt organowy z początku XIX wieku. W murze kościoła otaczającego przykościelny cmentarz znajduje się kilka płyt epitafijnych z końca XVIII wieku.

KAPLICA ŚW. ANNY

Budowla wzniesiona na stoku góry Grabowiec na źródle, którego cudowną moc uznano już w średniowieczu około połowy XIII wieku i wtedy być może na Dobrym Źródle wzniesiono kaplicę, która wkrótce stała się celem masowych pielgrzymek. Pierwsza udokumentowana wiadomość o istnieniu w tym miejscu kaplicy pochodzi z roku 1220. Następny pisemny dowód o istnieniu kaplicy zawarty jest w aktach księcia Bolesława śląskiego, który zarządził w 1316 roku wypłacenie corocznej dotacji na utrzymanie świątyni. Systematyczność corocznych dotacji potwierdza zapis z 1367 roku oraz kamienne antependium wykonane przez Johana Wenzla Konrada z Cieplic. W antependium wykuto trzy herby, w tym hrabiego Schaffgotscha i jego pierwszej żony Marii Teresy. Kaplica, zniszczona przez husytów, została odbudowana w latach 1426 – 1432. Obecna budowla pochodzi z 1718 roku i prawdopodobnie kryje w strukturze muru elementy starej kaplicy. Przebudowa nastąpiła z inicjatywy i z funduszy hrabiego Hansa Antona Schaffgotscha. Projekt budowlany wykonał Casper Jentsch z Jeleniej Góry. Popularność Dobrego Źródła i kaplicy św. Anny wzrasta szczególnie po 1810 roku, gdy przeniesiono do niej ołtarz z zamkniętej w tym czasie św. Wawrzyńca na Śnieżce. W XVIII i XIX wieku sława tego miejsca była już tak wielka, że powstała tam gospoda obsługująca pielgrzymów i turystów. Jako pierwszy o górze Grabowiec i kaplicy św. Anny pisał po polsku w 1677 roku Teodor Bilewicz, towarzyszący w wielkiej peregrynacji po Europie Michałowi Kazimierzowi Radziwiłłowi, podkanclerzowi litewskiemu. Budowę wzniesiono na rzucie elipsy, pokryto wewnątrz sklepieniem kolebkowym z lunetami, podzielonymi gurtami na trzy przęsła. Na zewnątrz kaplica pozbawiona jest jakichkolwiek artykulacji poza oknami o prostych kamiennych obramieniach. Okna, zdaniem Grundmana i Wrabeca, przypominają formy zastosowane przez K. Jentscha w kościółku św. Anny w Jeleniej Górze i kościele pocysterskim w Cieplicach. Stromy namiotowy dach pokryty jest gontem. Wewnątrz zachował się barokowy ołtarz św. Anny. Obraz malowany na blasze znajduje się w depozycie kurii legnickiej. Pozostałe wyposażenie, jak ambona, ołtarz boczny, organy oraz ławki są w chwili obecnej mocno uszkodzone, częściowo rozkradzione. Barokowe drzwi zachowały pierwotną ślusarkę. Poniżej kaplicy znajduje się ujście źródła z krótką informacją historyczną na kamiennych tablicach.

STANISZÓW
PAŁAC I PARK

Staniszów jest dużą wsią na południowych krańcach Kotliny Jeleniogórskiej, rozłożoną wśród Wzgórz Łomnickich. W południowej, górnej części Staniszowa, u stóp wzgórza Czop, usytuowany jest dawny zespół dworski, którego dominujący element stanowi opisywany pałac. Wszystkie części Staniszowa (Staniszów Górny, Dolny i Średni) należały od 1760 roku do hrabiny Friederiki von Schmettau, która wniosła je w wianie małżeńskim księciu Henrykowi von Reuss w 1784 roku. Staniszów pozostał w rękach tej rodziny do czasów II wojny światowej. Początki budowli pałacowej sięgają prawdopodobnie drugiej połowy XVI wieku. Z tych czasów mogą pochodzić mury o grubości powyżej 1 metra, określające kształt pierwotnego dworu, który odpowiadał mniej więcej dzisiejszemu korpusowi głównemu bez części wschodniej. Ta część powstała później, być może w pierwszej połowie XVIII wieku (sklepienie lunetowe i krzyżowe), z tego czasu mogą pochodzić alkierze północne. Kolejna przebudowa nastąpiła już za czasów księcia von Reuss po roku 1787. Jej zakres nie jest udokumentowany, prawdopodobnie nastąpiła zmiana wystroju wnętrz i elewacji, którym nadano charakter późnobarokowy. W 1887 roku pałac powiększono o skrzydło wschodnie. Elementem rozbudowy XX – wiecznej jest przybudówka południowo – zachodnia. Obecna bryła pałacu założona jest na rzucie prostokąta z ryzalitami, dwukondygnacyjna z niewielkim otwartym dziedzińcem od strony ogrodu. Obiekt pokryty jest czterospadowym dachem naczółkowym z lukarnami. Zachowały się kamienne portale, opaski okienne i kartusz herbowy. Cześć pomieszczeń posiada sklepienie krzyżowe lub kolebkowe. Na wyposażenie składa się również bogata oryginalna stolarka drzwi (szczególnie bogata snycerka drzwi i odrzwi), boazerii, a także mozaika parkietowa, sztukateria stropów i sklepień, cztery kominki stiukowe, malowidła ścienne w saloniku ogrodowym z 1934 roku (motywy ogrodowe). Powyżej pałacu stoi dawna oficyna – oranżeria – powstała w 1818 roku. Klasycystyczny budynek został założony na planie wydłużonego prostokąta, parterowy z poddaszem mieszkalnym oddzielonym gzymsem z fryzem meandrowym. W przyziemiu zachowały się sklepienia. Księżna Izabela Czartoryska, podróżując w 1816 roku do Cieplic, opisywała w swoim dzienniku również wygląd ówczesnego założenia parkowego przy pałacu. Przed pałacem założono pod koniec XVIII wieku dwa niewielkich rozmiarów ogrody ozdobne. Ogród wschodni pierwotnie zachował pozostałości dawnych urządzeń. Część centralną zajmują dwa wąskie tarasy wzmocnione murem oporowym i połączone na krawędziach schodami. W części południowej ogrodu znajduje się ozdobna fontanna, którą flankują dwa kamienne murki. Po południowej i wschodniej części pałacu około roku 1790 założono malowniczy angielski park krajobrazowy, na który składa się rozległa polana widokowa, zespoły ozdobnych stawów i bogaty drzewostan. Angielski park krajobrazowy w Staniszowie należy do najwcześniejszych tego typu założeń na Śląsku. Punktem wyjścia dla ówczesnego projektanta było wtopienie nowego założenia w istniejący krajobraz, z którym park bezpośrednio się łączył i w który przenika.

KOŚCIÓŁ POD WEZWANIEM PRZEMIENIENIA PAŃSKIEGO

Kościół usytuowany pośrodku wioski, na lekkim wzniesieniu, otoczony kamiennym murem cmentarnym z neogotycką bramą i kamiennym późnogotyckim portalem. Pastor Johann Karl Gottlieb Prox, który od 28.10.1867 roku był ewangelickim duszpasterzem w Staniszowie, absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego, w wydanej 16 grudnia 1894 roku książce pisze , opierając się na starannie prowadzonych księgach kościelnych i szkolnych, że „ tutejszy kościół jest pradawny i należy do pierwszych kościołów chrześcijańskich Śląska zbudowany został w 1023 roku”. Oczywiście mowa tu o budowli sakralnej w niczym nieprzypominającej tej dzisiejszej. Była to, najprawdopodobniej, kaplica stojąca w miejscu, gdzie dziś znajduje się wyższa część kościoła. Pierwsza udokumentowana informacja o kościele pochodzi z 1388 roku. W 1521 roku miejscową świątynie przejęła gmina ewangelicka. Przez wieki patronat nad kościołem obejmowali kolejni właściciele Staniszowa. Do 1532 roku dokumenty wspominają o Melchiorze Stanie, później, do wojny trzydziestoletniej (1618 rok). Staniszów był w posiadaniu rodziny rycerza von Rimptsch. Z tego okresu pochodzą trzy kamienne nagrobki, które kiedyś spoczywały na grobach koło kościoła, a teraz są wmurowane w ścianę po stronie wschodniej i południowej. Dwa z nich (od wschodu) przedstawiają postacie dwóch kobiet zmarłych w roku 1600. Trzecie epitafium, to kamień nagrobny dziewczyny zmarłej w 1614 roku w wieku 20 lat. Dzieje ewangelizacji na tych terenach były bardzo burzliwe i skomplikowane. Budynek kościoła wielokrotnie przechodził z rąk katolików w posiadanie gminy ewangelickiej i odwrotnie. Ostatnie sto lat przed wojną służył obu wyznaniom. Poważną modernizację kościół przeszedł w 1844 roku za sprawą owdowiałej już wówczas księżnej Karolinie von Reuss. Ona także wybudowała nową plebanię (1845 rok) na miejscu starej, drewnianej. Dzisiejszy kształt kościół uzyskał na przełomie XIV – XV wieku. Z tamtych czasów do dziś pozostały trzy gotyckie portale, resztki maswerku wschodniego okna, późnogotyckie żebrowe sklepienie prezbiterium oraz okna wieży. Jest to budowla orientowana, jednonawowa z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym późnogotyckim sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Na osi stoi wieża założona na rzucie kwadratu, dołem skarpowana. Wieńczy ją ośmioboczny, cebulasty hełm. Około 1615 roku powstała renesansowa przybudówka, kilka portali i obramień okiennych. Hełm wieży z 1784 roku. W połowie XIX wieku przebudowano nawę (strop, duże okna) oraz między skarpy wieży wbudowano pseudogotycki przedsionek. Ołtarz barokowy w ażurowych, rzeźbionych ramach. Na dzwonie znajduje się wizerunek Chrystusa Ukrzyżowanego, u którego stóp stoi Matka Boska i św. Piotr. Znajduje się na nim także piękny myśliwski fryz przedstawiający konnego rycerza polującego z psami na jelenia oraz napis z datą 1593 rok.